واقع ما اين كلمه را بر زبان نمىآوريم مگر آن گاه كه چيزى بسيار حيرت انگيز را ببينيم ، و از آنجا كه بيم داريم ، به چيزى غير از خدا سر بسپاريم كه فكر و استقلال و ارادهء ما را از ما سلب كند ، مىگوييم : سبحان اللَّه منزّه است خدا ، براى آن كه در برابر حالت حيرت زدگى و در شگفت شدنى كه منجر به نوعى شرك پنهانى مىشود ، مقاومت كنيم . پس تنها خداست كه منزّه است و بزرگ است و . . . نه آنچه مىبينيم يا آن كه به دو مىنگريم و به ديدهء ما بزرگ مىنمايد . تسبيح گويى در اينجا براى چيست ؟
/ 280 حقيقت اين است كه اين آيهء كريم به ضرورت توجّه به خداوند در حالت گرفتارى به تعارض و تضادّ اشاره مىكند ، زيرا نفس آدمى مايل به تصديق هر سخنى است كه در اجتماع شايع مىشود ، بويژه آن كه آن سخن از كهنسالان يا صاحبان مقامات اجتماعى صادر شده باشد ، و بر ماست كه با ياد خدا در برابر چنين گرايشى مقاومت كنيم ، زيرا ياد خدا به مناعت و پايدارى مؤمن مىافزايد تا در مقابل تأثير پذيرى از فشارها و شگفتزدگى نسبت به ديگران ، و سر سپردگى به گمراهى مقاومت كند ، و در نتيجه عقل آدمى را به دو باز مىگرداند ، و به او فرصت مىدهد كه با روش درست بينديشد و نيز به انسان استقلال و نيرو و اطمينان مىبخشد ، همچون لنگرى كه به كشتى امكان مىدهد در ميان امواج پايدار بماند .
[ 17 ] «
يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
- خدا شما را اندرز مىدهد كه اگر از مؤمنان هستيد ، بار ديگر گرد چنان كارى مگرديد . » يعنى اگر براستى مؤمن هستيد ديگر بار از آن اظهارات دروغ تأثّر نپذيريد ، گويى همگان را مخاطب قرار مىدهد ، گر چه كسانى كه آن بهتان دروغ را زدند دار و دستهاى كوچك از ايشان بودند ، و گفتهء خداى تعالى خود دلالت بر اندك بودن آنها دارد كه گويد : «
إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ
- كسانى كه آن دروغ بزرگ را ساختهاند گروهى از شمايند » و اين براى آن است كه تمام جامعه دريابد كه مسئول است ، زيرا بدان دارو دسته اجازه داد كه دروغ خود را در ميان اجتماع منتشر كنند و آنها را به جاى خود ننشاند و آن اتّهام را به خود آنها برنگرداند .