«
قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ
- چه اندك سپاس مىگزاريد . » [ 79 ] «
وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
- اوست آن كه شما را در روى زمين پديد آورد و همه نزد او گرد آورده مىشويد . » ذرأ به معنى آفريد و پديد آورد است ، و شايد كلمهء « فى الأرض - در زمين » براى دلالت بر اين حقيقت است كه اصل آفرينش بشر خاك بوده است ، و باز نيز به خاك بر مىگردد و از خاك بر مىخيزد و ديگر بار در رستاخيز گرد مىآيد .
[ 80 ] «
وَ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ
- و اوست كه زنده مىكند و مىميراند . . . » تمام جهان با همهء پيشرفتهاى تكنولوژيك خود از اين كه يك لحظه به زندگى انسان بيفزايد عاجز و ناتوان است ، زيرا اين كار تنها به دست خداست ، و نيز اوست كه مىميراند ، و نه تنها انسان است كه تسليم ارادهء خداست بلكه هيچ پديدهاى را در اين جهان هستى نمىيابى كه به دو منتهى نشود .
«
وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ
- و آمد و شد شب و روز از آن اوست . چرا تعقّل نمىكنيد ؟ » شب و روز از پى يكديگر مىآيند ، نه تنها در تناوب زمانى يكسان بلكه در كوتاهى و بلندى مدّت نيز چنينند ، و كسى كه بهرهاى از بصيرت برده باشد و به ديدهء دل خود به استوارى و درستى تدبير خدا دربارهء شب و روز بنگرد به معنى زندگى و مرگ و قدرت چيرهء خداوند بر آنها نيز آگاه مىشود .
[ 81 ] انسان وقتى از اين حقايق هدايت مىيابد كه از خرد خود بهره جويد ، امّا وقتى عقل خود را به سببهاى گوناگون ، همچون تقليد از پيشينيان ، از كار باز مىدارد ، از درك اين حقايق روشن و نزديك به خود دور مىشود .
«
بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ
- نه ، آنها همان سخن گفتند كه پيشينيان مىگفتند . » / 218 [ 82 ] پيشينيان چه مىگفتند ؟
قرآن در اينجا ما را به سبب اصلى و ريشهدار بىايمانى آنها ارجاع مىدهد