1 - عذاب آزمون ، كه هدف آن ديگرگون ساختن انسان است «
فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ
« 34 » - آنان را به بلا و مصائب گرفتار ساختيم شايد لابه و زارى كنند » و عادتا بشر از اين گونه عذاب سودى نمىبرد كه خود را مشمول رحمت خدا سازد .
2 - عذاب انتقام : كه چون فرود آيد هيچ مانعى آن را بر نمىگرداند ، مانند عذابى كه بر سر فرعون و قوم او آمد ، زيرا او بعد از وقت و بسيار دير ايمان آورد كه فايدهاى نداشت . اين گونه عذاب چنان انسان را به ژرفا مىكشاند كه دچار حيرت و گمگشتگى مىشود ، يعنى مشاعرش به هم مىآميزد و در سرگشتگى و حيرت مىماند و نمىداند چه كند .
«
حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ
- تا آن گاه كه درى از عذاب سخت بر رويشان گشوديم ، چنان كه حيران و از همه جا نوميد گشتند . » [ 78 ] پس از آن كه قرآن گردنههاى دشوارى را كه موانع راه ايمانند به ما ياد آورى مىكند ، اكنون ما را ياد آور خداوند و آيات او مىشود . پس وقتى انسان گردنههاى دشوار و پردههايى را كه مانع راه ايمان اويند شناخت و با نيرومندى و اراده و ياد خدا با آنها مبارزه كرد ، بيگمان در آن صورت آمادهء شنيدن ياد خدا و فهم قرآن مىشود و بيشتر بدان ايمان مىآورد .
«
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ
- و اوست آن كه برايتان گوش و چشم آفريد . . . » كه اين دو اندام دو پنجرهء خرد بر روى شناخت و معرفتند .
«
. . . وَ الْأَفْئِدَةَ
- و دلها را ( آفريد ) . . . » / 217 كه مهمتر از گوش و چشم است ، زيرا اگر دل آگاه نباشد آن دو اندام ديگر فايدهاى ندارند . ولى ما بر اين نعمتها خدا را بسيار اندك سپاس مىگزاريم .
هامش
( 34 ) - الانعام / 42 .