آيا به آسمان دنيا است و يا به زمين ؟ هر دو احتمال را مفسران ذكر كردهاند . « 1 » اما واقع اين است كه ما نه ماهيت فرشته را ميفهميم و نه چگونگى نزول و محل نزول آنها را . آنها موجودات مجردند و از جنس عالم غيب هستند .
« والروح » ؛ مفسران براى تعيين مصداق روح اختلاف فراوان دارند . بيشتر مفسران اهل سنت « 2 » احتمال دادهاند منظور از روح در اين آيه اشرف فرشتگان ، جبرئيل ، است . دليل آنان نيز آيه شريفه : نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ . . . « 3 » است . اما غالب مفسران شيعه بر اين باورند كه منظور از روح ، مخلوق عظيمى است برتر از فرشتگان . دليل اين دسته از مفسران شيعه ، حديثى از امام صادق ( ع ) است كه شخصى از آن حضرت سؤال كرد : آيا روح همان جبرئيل است ؟ امام فرمود : « جبرئيل من الملائكة والروح أعظم من الملائكة ، أليس أن الله عزوجل يقول : ( تنزل الملائكة والروح ) ؟ » « 4 » ؛ يعنى : « جبرئيل از فرشتگان است و روح أعظم از فرشتگان است . مگر خداوند متعال نميفرمايد : فرشتگان و روح نازل ميشوند ؟ » . يعنى به قرينه مقابله ، اين دو با هم متفاوتند .
احتمالهاى ديگرى نيز درباره مصداق روح وجود دارد . فخر رازى در اين باره گفته : « نظرهاى گوناگونى ارائه شده ، از جمله :
1 - مراد گروهى از فرشتگان است كه ديگر فرشتگان آنها را فقط در اين شب ميبينند ، مانند زاهدان كه مردم آنان را فقط در روز عيد ميبينند .
هامش
( 1 ) . زمخشرى ، الكشاف ، ج 4 ، ص 781 .
( 2 ) . ر . ك : ابن عاشور ، التحرير والتنوير ، ج 30 ، ص 406 .
( 3 ) . سوره شعراء ، آيه 193194 .
( 4 ) . بحرانى ، البرهان ، ج 8 ، ص 328 .