كفار بعد از آن گفته شده و به آن عطف شده است و با اين تعبير در قرآن از منافقين نام برده شده است ؛ ظاهراً اين اعتراض از سوى منافقين و مشركان به قرآن مىشده است .
5 - اين فرموده خداوند كه كَذَلِكَ يضِلُّ اللَّهُ مَن يشَاء مطلبى است كه در قرآن مكرر آمده است . هدايت و ضلالت در دست خداوند است ، البته نبايد از اين سخن اينگونه برداشت نمود كه هدايت راه يابندگان و گمراهى گمراهان در دست خداوند است ، بلكه مراد همان مطلبى است كه در آيات شريفه : فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً « 1 » ، كُلًّا نُّمِدُّ هَؤُلاء وَ هَؤُلاء « 2 » ، وَ يمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يعْمَهُونَ « 3 » ، و فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا « 4 » ، به آن اشاره شده است .
اين سنت خداوند است كه وسيله هدايت و نورانيت مؤمنان و گمراهى گمراهان را فراهم مىسازد و اين غير از آن است كه گفته شود هدايت و ضلالت با خداست و مسؤوليت هر دو با اوست .
ان شاءالله ما تفصيل بحث را از بُعد تفسيرى در آخر سوره مىآوريم .
6 - وَ ما يعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلّا هُوَ وَ ما هِي إِلّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ ؛ روش قرآن در اخبار به غيب اين است كه انسان را متنبه سازد به اين كه در حقيقت اين را كسى نمىداند جز خداوند . اين تعبيرها براى اين است كه نذير و بشير باشد مانند اخبار بهشت كه مىفرمايد : فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا
هامش
( 1 ) . سوره بقره ، آيه 10 .
( 2 ) . سوره اسراء ، آيه 20 .
( 3 ) . سوره بقره ، آيه 15 .
( 4 ) . سوره شمس ، آيه 8 .