بعد ايشان فرمودهاند : اين اقوال فقط احتمالى هستند و دليل خاصى بر صحت آنها وجود ندارد ؛ البته ما انكار نميكنيم ، ولى بهطور قطع نميتوان گفت كه معناى آيه همين است .
معنا و تفسيرى كه به نظر من ميرسد اين است كه منظور دو بهشت است : يكى بهشت داخلى و فكرى و ديگرى بهشت جسمى و بدنى ؛ يكى بهشت جسمانى و ديگرى بهشت روحانى . ما بر خلاف مشهور فلاسفه ، معاد جسمانى را قبول داريم . انسان از آب جارى و نعمتهاى ظاهرى خوشش ميآيد و از آنها لذت ميبرد ؛ اما مهمتر از آن آرامش فكرى و طمأنينه است . انسانى كه حسد و كينه و انحراف ندارد و دلش صاف است ، خودِ چنين حالتى واقعاً بهشت است . خداوند باغ ميدهد ؛ اين باغ ، شاخههاى سرسبز و انواع نعمتها را دارد ، اما فضل و كرم پرودگار منحصر در اين باغ نيست .
آرامش خاطر و اينكه انسان احساس كند خداوند از دست او راضى است و او را دوست دارد ، اين نيز بهشتى است بالاتر و برتر از آن باغ و بوستان . كسى كه از گذشتهاش پشيمان نيست و از آيندهء خود مطمئن است ، او در بهشت زندگى مىكند و اين بهشت او برتر و والاتر از باغ و بوستان كسى است كه همه امكانات رفاهى در اختيار دارد ، ولى اعصابش خراب و گذشتهاش تباه و آيندهاش تاريك است .
در آيهاى خداوند ميفرمايد : لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَة وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ « 1 » ؛ يعنى
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران ، آيه 15 .