برشمرده است . « 1 » وقتى در كل سوره تأمل كنيم يك ديد جديدى براى انسان حاصل مىشود و انسان ميفهمد كه غير از دنياى كوچك خودش ، در اين دنيا قرآن هست ، آفتاب هست ، ماه هست ، آسمان و زمين هست ، جن و ملك هست . و خلاصه اين سوره ؛ همهء اركان جهان خلقت را پيش چشم انسان مىآورد و آدم ميفهمد كه دنيا خيلى وسيعتر و گستردهتر از آن است كه فكرش را ميكرده است . از سوى ديگر خداوند اين امور را هم خلق كرده و هم اداره و تدبير كرده و هم بينشان رابطه برقرار كرده است . اين نظمى كه بين اشيا و اجزاى عالم هست محّير العقول است . همه چيز به همه چيز وابسته است . آفتاب به سنگ مرتبط است ، سنگ به هوا ، هوا به ابر ، ابر به آب و خلاصه تمام موجودات به يكديگر متصل و مرتبطاند . انسان و جن و ملك نيز جزء همين جهان هستند و وابسته و مرتبط به كل جهاناند و كل جهان نيز وابسته به خداوند متعال و مرتبط به الرحمن است .
اين ، وسعت ديدى است كه سوره الرحمن به ما ميدهد . تازه پس از آن ، در اين نگرش توسعه ميدهد و آن را وسيعتر مىكند . ميگويد تمام اين اشيايى كه ميبينيد و نظم و وابستگى شگرفى كه بين آنها حكمفرماست همه مربوط به نشئه دنيا است ، نشئه فنا و نابودى است . نميشود به اين دنيا و اجزاى آن دل بست ؛ يك روز هست و يك روز نيست . يك روز واقعيت است و يك روز افسانه . يك روز هوس است و يك روز هوا . اما نشئه آخرت نشئه بقاست .
هامش
( 1 ) . طباطبائى ، الميزان ، ج 19 ، ص 93 .