هامش
منظور به روايات امام صادق ( ع ) نيز استناد كردهاند . حتى وى مىنويسد : در تفسير بيضاوى آمده : بعضى اين بهشت را در سرزمين فلسطين گفتهاند . ] پرتوى از قرآن ، ج 1 ، ص 125 و 126 [ .
ابن كثير اعتقاد بر اين دارد كه منظور همان بهشت جاويدان است ( علامه مجلسى اين قول را به اكثر مفسرين و اكثر معتزله نسبت مىدهد . بحارالانوار ، ج 11 ، ص 143 ) . گروه زيادى از علما و مفسرين نظر بر اين دارند كه منظور بهشت جاويدان نبوده است ؛ چنان كه از أبُىّ ابن كعب ، عبدالله بن عباس ، وهب بن منبه ، سفيان بن عيينه ، ابن قتيبه ، ابوحنيفه ، ابوالقاسم بلخى ، ابومسلم اصفهانى و همچنين معتزله و قدريه نيز همين نظر را دارند .
قرطبى گفته است : قائلين به قول دوم خود اختلاف دارند در اين كه آيا مقصود از اين بهشت كه غير از بهشت جاويدان بوده است ، در آسمان است يا در زمين ؟ گروهى گفتهاند : در آسمان بوده است ، چون كه خدا آنها را امر به هبوط فرموده است . ديگران گفتهاند : در زمين بوده است ، چرا كه خداوند آدم و حوا را از خوردن درخت نهى فرمود . قائلين به اين مطلب كه اين بهشت در زمين است به چند وجه تمسك كرده و به برخى شبهات نيز جواب دادهاند . وجه اول : خداوند فرمود : إِنِّى جَاعِلٌ فِى الأَرْضِ . پس آدم در زمين خلق شده و دليلى كه بگويد او را به آسمان برده باشند نداريم ، و اين كه خداوند به هبوط امر فرموده ، لازمه هبوط نزول از آسمان به زمين نيست . چرا كه خداوند به نوح ( ع ) نيز امر به هبوط فرموده : قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِّنَّا ] سوره هود ( 11 ) : آيه 48 [ و همچنين موارد ديگر . ] ابن كثير ، قصص الانبياء ، ج 1 ، ص 44 - 50 [ .
عبدالكريم خطيب مىگويد : وجه دوم در تأييد اين كه بهشت آدم در زمين بوده است ؛ در قرآن موارد متعددى جنة به بهشت دنيوى در زمين اطلاق شده است . مانند : أَيوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ . . . ] سوره بقره ( 2 ) : آيه 266 [ و وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا رَّجُلَينِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَينِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ . . . ] سوره كهف ( 18 ) : آيات 32 - 33 [ . اما اين كه خداوند در بيان آن بهشت فرموده : إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى * وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى ] سوره طه ( 20 ) آيات 118 - 119 [ ؛ اين اوصاف كه « لا تجوع » ، گرسنه نميشوى ؛ « و لاتعرى » ، عريان نميمانى ؛ « و لاتظمأ فيها » ، تشنه نميشوى ؛ « و لاتضحى » ، آفتاب زده نميشوى ؛ ممكن است در خيلى از بهشتها و باغات زمين هم تحقق پيدا كند ، خصوصاً نسبت به آن عصر و زمان و موقعيت آدم ( ع ) كه در حد سد جوع و حفظ از حرارت و برودت اكتفا مىشده است . خلاصه اين كه ، جنت به معناى زمينى است كه داراى درختان زياد مىباشد كه انسان در بين آنها پيدا نباشد .