هامش
شود ديگر خارج نمىگردد ، وَمَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ ] سوره حجر ( 15 ) : آيه 48 [ . ج - شيطان قدرت داخل شدن به بهشت جاودان را ندارد . د - خداوند آدم را در زمين خلق كرده و هيچ اشارهاى به نقل او به آسمان نفرموده است . 2 - قول جبائى است كه مىگويد : اين بهشت در آسمان هفتم بوده است و دليل بر اين قول را آيه شريفه : اهْبطوُا مِنهَا مىداند كه در هبوط اول آدم از آسمان هفتم به آسمان اول آمده و در هبوط دوم از آسمان اول به زمين رسيده است . 3 - قول جمهور اهل سنت كه گفتهاند : اين بهشت همان جنت خلد و جاودان است . و دليل بر اين قول « الف و لام » در الجنة است كه براى عهد مىباشد . 4 - امكان همه وجوه ذكر شده ؛ و چون ادله نقليه وارد شده در مسأله هم ضعيف هستند و هم متعارض ، لذا بهتر آن است كه قائل به توقف شد . ] تفسيرالكبير ، ج 3 ، ص 3 و 4 [ .
علامه ميرزا حبيب الله خويى بعد از ذكر بيانات فخر رازى ، نظر اول را پذيرفته و سه نظر ديگر را ردّ كرده است . ] خوئى ، منهاج البراعة ، ج 2 ، ص 86 - 89 [ .
قرطبى هم قول سوم كه جمهور اهل سنت به آن نظر دارند را پذيرفته است . ] الجامع لأحكام القرآن ، ج 1 ، ص 207 [ .
محمد رشيد رضا قول اول را پذيرفته و بر آن نيز تأكيد مىكند . ] المنار ، ج 1 ، ص 277 [ .
علامه طباطبايى در اين باره مىفرمايد : از بعضى روايات بر مىآيد كه آن بهشت ، بهشت برزخى بوده و واقع در زمين در مقابل بهشت جاويدان . و اين كه انسان بعد از مرگ و قبل از قيامت در برزخ است ، اين برزخ نيز همان توقف در زمين است كه مورد تأييد بعضى آيات شريفه قرآن نيز هست ؛ از جمله آيات اين كه خداوند فرموده است : قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِى الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ * قَالُوا لَبِثْنَا يوْمًا أَوْ بَعْضَ يوْمٍ . . . ] سوره مؤمنون ( 23 ) : آيه 112 - 113 [ . هر چند از بعضى روايات بر مىآيد كه آن بهشت در آسمان بوده و آدم و حوا از آن فرود آمدند . ] الميزان ، ج 1 ، ص 140 - 139 [ .
در تفسير البرهان رواياتى از امام صادق ( ع ) نقل شده مبنى بر اين كه منظور بهشت دنيوى بوده است ؛ از جمله : قال ( ص ) : « جَنَّةُ آدمَ من جنان الدنيا تطلع فيها الشمسُ و القمرُ و لو كانت من جنان الخُلْد ، ما خرج منها ابداً » . ] بحرانى ، البرهان ، ج 1 ، ص 80 [ .
ابوالفتوح تأكيد بر اين دارد كه آن بهشت ، بهشت خلد و جاويدان بوده و دليل آن را هم « الف و لام » تعريف در الجنة مىداند . وى سپس مىفرمايد : خداوند آن بهشت جاودان را فانى كرده است و بعداً دگربار او را باز خواهد آفريد ايشان مىگويد : معنى خلد و باقى و مانند اين الفاظ نه آن است كه واجب باشد كه فانى نشود ، بل چون خداى تعالى فنا بيافريند فانى شود پس