ديدگاه شهيد اوّل رحمه الله در اوقاف عامّه
مرحوم شهيد در كتاب دروس آورده است :
« لو أثبت يده على مثل المساجد والمشاعر والرباط والمدارس ، ضمن العين والمنفعة » « 1 » .
مطابق اين عبارت ، حديث على اليد ، در اوقاف عامّه نيز جريان دارد ؛ و ظاهر آن است كه در صدق يد بر اين امور نيز ترديدى نبوده است .
جهت روشنتر شدن مطلب ، مىتوانيم ادّعا كنيم كه در اوقاف عامّه ، اصل مسأله ضمان به خوبى تصوير دارد ؛ و اگر كسى مسجد و يا مدرسهاى را از بين ببرد ، بدون هيچ ترديدى ، بر طبق قاعده ، ضمان محقّق است ؛ و نمىتوانيم به حكم تكليفى حرمت اكتفا كنيم . بنابراين ، همان طورى كه مسأله ضمان از راه اتلاف قابل تصوير است ، همچنين ضمان را از راه تسلّط و يد نيز مىتوان اثبات كرد ؛ نهايت آن كه ، ممكن است گفته شود در اين موارد ، ادا و غايت معنا ندارد ، و مؤدّى إليه وجود ندارد ؛ كه در جواب مىگوييم : در اين موارد ، مؤدّى إليه ، عموم مردماند ، و به خوبى ادا كه غايت در حديث است ، تحقّق دارد .
ديدگاه صاحب جواهر رحمه الله در اوقاف عامّه
مرحوم صاحب جواهر « 2 » در ضمان ، مال بودن را معتبر مىداند ؛ و در مسجد و مشاعر كه منفعت آن ملك كسى نيست و ديگران فقط مالك انتفاع هستند ، ضمان را نپذيرفته است . در طرق و رباطات و شوارع كه ملك عموم مسلمين است ، ابتداءً فرموده است مىتوان ضمان عين و منفعت را پذيرفت ، امّا سپس اشكال كرده و فرموده است : « وإن كان هو لا يخلو من نظر ، لقوّة احتمال كونه
هامش
( 1 ) . الشهيد الاوّل ، الدروس الشرعيّة ، ج 3 ، ص 106 .
( 2 ) . ر . ك : جواهر الكلام ، ج 37 ، ص 32 .