تنبيه چهارم : شمول روايت نسبت به اوقاف خاصّه و عامّه
از ديگر مباحث مربوط به حديث على اليد ، اين است كه اگر غاصبى زمين يا مال وقفى را غصب كند ، آيا چنين موردى در اين حديث ، داخل است و يا اين كه حديث اختصاص به مواردى دارد كه عنوان ملك طلق را دارد ؟
در اين مورد ، بايد وقف خاصّ را از وقف عامّ جدا كرده و مسأله را به صورت مجزّا بررسى نماييم .
اوقاف خاصّه
اما وقف خاصّ ، ظاهراً ترديدى نيست كه حديث على اليد شامل وقف خاصّ مىشود ؛ و اگر غاصبى ، يك زمين يا مكانى كه وقف خاصّ است را غصب نمايد ، به مقتضاى اين حديث ضامن است ؛ و ردّ عين آن در صورت بقا ، و يا مثل و قيمت آن در صورت تلف ، بر شخص غاصب واجب است .
در اين حكم ، ميان سه مبنا و نظريّهاى كه در وقف خاصّ وجود دارد ، فرقى نيست ؛ الف - در وقف خاصّ ، عين موقوفه در ملك واقف باقى مىماند ، اما