مرحوم نائينى قدس سره پس از بيان امكان ضمان طولى در عالم ثبوت و واقع ، مىفرمايد اين مقدار كافى نيست و بلكه بايد ديد در مقام اثبات ، آيا مىتوان از « على اليد » چنين ضمانى را استفاده كرد يا نه ؟ معناى ضمان طولى عبارت است از اين كه هر يك از ضامنها ، ضمانت مالى را بر عهده دارند كه در عهده ديگرى آمده است ؛ به عبارت ديگر ، ضمان هر كدام در طول ضمان ديگرى است و ذمّه يد دوّم مشغول است به آن چه كه ذمّه شخص اوّل مشغول شده است ؛ يعنى ، ضامن دوّم ، ضامن مالى است كه متّصف به اين است كه در عهده ديگرى آمده و مال را بما هو هو ضامن نيست .
فرق ضمان طولى و ضمان عرضى نيز آن است كه در ضمان عرضى هر كدام نسبت به مال خارجى در عرض يكديگر و بالاستقلال ضامن هستند ، و حال آن كه در ضمان طولى ، هر كدام ضامن آن عهدهاى هستند كه ذمّه ديگرى به آن مشغول است ؛ و ضمان شخص لاحق در صورتى است كه ضامن اوّل ادا نموده باشد ؛ بنابراين ، آن چه را كه يد سابق ادا نموده است ، از جيب شخص لاحق نيز خارج مىشود .
نكتهى ديگرى كه بايد به آن توجّه شود ، اين است كه ضمان طولى همانند ساير موارد طوليّت كه يك طرفه است ، نيست ؛ بلكه مراد طولى بودن از دو طرف است ؛ يعنى هر كدام از سابق و لاحق نسبت به يكديگر چنين ضمان طولى را دارند و غاصب اوّل ضامن چيزى است كه بر ذمّه نفر دوّم آمده است ، و غاصب دوّم ضامن همانى است كه بر ذمّه نفر اوّل آمده است .
با توجّه به آن چه ذكر شد ، مىتوان ضمان طولى را در موارد زير خلاصه نمود :
قاعده ضمان يد تقريرات دروس شيخ محمد جواد فاضل لنكرانى — صفحة 154
مساهمون: سيد جواد حسينى خواه
ص١٥٤