همچنين مشكلات ديگرى نيز كه در اين زمينه مطرح بود ، با اين معنا حل خواهد شد . اشكال اوّل اين بود كه اگر عباديت طهارات سهگانه بهواسطهء امر نفسى استحبابى باشد ، چنين امرى در مورد تيمم وجود ندارد . پاسخ اين است كه در باب تيمّم همچنين امرى داريم ولى دايرهء آن محدود است . در باب وضو دايرهء استحباب نفسى وسيع است . وضو بهطور كلّى استحباب نفسى دارد ، چه انسان محدث باشد يا محدث نباشد . غسل هم استحباب نفسى دارد ، اگرچه دايرهاش به اندازهء وضو وسيع نيست ، بلكه داراى موارد خاصى است . « 1 » امّا استحباب تيمّم ، موارد نادرى دارد كه آنهم بهعنوان بدل از وضو - با تمكن از آب - استحباب دارد . مثلًا مستحب است انسان براى خوابيدن وضو بگيرد و اگر نخواست وضو بگيرد مىتواند بهجاى وضو تيمم كند اگرچه تمكّن از آب هم دارد . امّا در غير اينگونه موارد اگر كسى بخواهد تيمم كند ، چنين تيممى استحباب نفسى ندارد . از اينجا روشن مىشود كه لازمهء عباديت يك شىء اين نيست كه بهطور مطلق و در جميع حالات عباديت داشته باشد بلكه ممكن است چيزى در حالتى عباديت داشته باشد و در حالت ديگر فاقد عنوان عباديت باشد . وقتى ما عباديت را از شارع مىگيريم ، شارع ممكن است به ما بگويد : « تيمم در جايى كه مقدّميت براى نماز دارد - و يا در موارد نادر ديگرى مثل تيمم بدل از وضو براى خواب - جنبهء عباديت و مقرّبيت دارد ، امّا در غير اين موارد جنبهء عباديت ندارد ، « 2 » ولى عباديت وضو داراى توسعه است » . چنين چيزى تفكيك در معناى عبادت نيست و اشكال و استحالهاى در مورد آن وجود
هامش
( 1 ) - و هركدام از آنها عنوان خاصى را در ارتباط با زمان يا مكان يا بعضى از خصوصيات ديگر دارد امّا استحباب وضو در ارتباط با هيچچيز ديگر نيست . نفس وضو در جميع حالات و يا جميع شرايط ، داراى استحباب نفسى است .
( 2 ) - مثلًا بنا بر قول به عدم جواز بدار ، چنانچه انسان در اوّل وقت عذرى داشته باشد نمىتواند تيمم كرده و نماز بخواند بلكه بايد علم يا اطمينان داشته باشد كه عذر او مستوعب وقت است . بنابراين اگر با نبودن چنين علم و اطمينانى ، در اوّل وقت تيمم كند ، تيمّم او مشروع نبوده و جنبهء عبادت و مقرّبيت ندارد .