فرق ميان هيئت ماضى و هيئت مضارع
هيئت فعل ماضى با هيئت فعل مضارع در اين معناى حرفى مشتركند و هر دو بر ارتباط صدورى بين مادّه و فاعل دلالت مىكنند ولى فرق آن دو - همانطور كه مرحوم آخوند اشاره كرده است - « 1 » در اين جهت است كه در معناى فعل ماضى خصوصيتى وجود دارد كه اگر فاعل آن زمانى باشد ، آن خصوصيت بر زمان گذشته انطباق پيدا مىكند ، بدون اين كه مفهوم زمان مطرح باشد و بدون اين كه عنوان زمان ماضى مطرح باشد . و ما گفتيم : آن خصوصيت ، عبارت از عنوان « تحقّق » - آنهم نه مفهوم تحقّق بلكه واقعيّت آن - است . واقعيّت تحقّق ارتباط صدورى بين ضرب و بين زيد . و در فعل مضارع نيز خصوصيتى وجود دارد كه وقتى فاعل آن زمانى باشد ، آن خصوصيت بر زمان استقبال انطباق پيدا مىكند . بدون اين كه مسألهء زمان مطرح باشد ، عنوان زمان حال ، زمان مستقبل يا قدر جامع بين آن دو - يعنى زمان غير ماضى - در كار نيست . و ما گفتيم : آن خصوصيت ، عبارت از « ترقّب » است ، يعنى وقتى بخواهيم « يَضْرِبُ » را در قالب يك معناى اسمى معنا كنيم بايد بگوييم : « يُتَرقَّبُ وقوع الضرب من زيد » . ولى اين در قالب معناى اسمى آن است و معناى حقيقى آن - كه معناى هيئت فعل مضارع است - مصداق اين « يُتَرَقَّبُ وقوع الضرب من زيد » است و الّا از كلمهء « يضرب » هيچگاه « يُتَرَقَّبُ وقوع الضرب من زيد » به ذهن ما نمىآيد و نبايد هم بيايد ، زيرا « يُتَرَقَّبُ » معنايى اسمى است و معناى اسمى ، موضوع له هيئت فعل مضارع نيست .
تفاوت ميان فعل و حرف
در باب افعال ، مادّه داراى يك وضع مستقلّ و هيئت داراى وضع مستقلّ ديگرى است ولى در باب حروف اينگونه نيست . امّا درعينحال كه در افعال دو وضع و دو معنا
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 62