بعيد است مرحوم آخوند نظر به يك چنين چيزى داشته باشد ولى براى تكميل اين احتمال مىگوييم : اگر نظر ايشان روى مخاطبْ است ، اصلًا مخاطبْ لحاظ تبعى نسبت به لفظ ندارد بلكه لحاظ او نسبت به لفظ ، لحاظ استقلالى است و هيچ مانعى ندارد كه مخاطب ، يك لحاظ استقلالى نسبت به لفظ داشته باشد ، البته با كمك قرينه . زيرا اگر متكلّم گفت :
« رأيت عيناً » ، مخاطب از كجا بفهمد كه اين « عين » در دو معنا به كار برده شده است ؟
مگر اين كه قرينهاى وجود داشته باشد و در اين صورت ، مخاطب ، دو لحاظ تبعى نسبت به معنا پيدا مىكند ، يك لحاظ استقلالى هم نسبت به لفظ وجود دارد و هيچ مانعى هم ندارد . و اين صورت ، درست عكس صورت قبلى است . احتمال سوّم در كلام مرحوم آخوند : اين احتمال ، قدرى نزديك به احتمال دوّم است ولى با اين خصوصيت كه بعضى روى اين احتمال در كلام مرحوم آخوند تكيه كردهاند . حاصل اين احتمال اين است كه بگوييم : اگرچه در كلام مرحوم آخوند ، بر « لحاظ تبعى » تكيه شده است ولى ايشان بر تبعيت لحاظ تكيه ندارد بلكه آنچه نقطهء اساسى كلام ايشان است - با حذف تبعيت و استقلاليت - عبارت از اين معناست كه ايشان مىفرمايد : « اگر معنا داراى دو لحاظ بود ، لفظ هم بايد دو لحاظ داشته باشد » . و مسئله تبعيت و استقلال كنار مىرود . يعنى مرحوم آخوند مىخواهد بفرمايد : « معيار تعدد لحاظ در باب لفظ ، تعدّد معناست » . ما مىگوييم : اين حرف درست نيست . اگر ما ديروز « رأيت عيناً » را استعمال كرده و « عين باكيه » را اراده كرديم و امروز هم « رأيت عيناً » را استعمال كرده و همان « عين باكيه » را اراده كرديم ، آيا اينجا معنا متعدّد است ؟ بدون اشكال ، معنا متعدّد نيست ، در اين صورت سؤال مىشود آيا در اينجا تعدّد لحاظ هست يا نه ؟ آيا استعمالكننده ، دو لحاظ داشته يا يك لحاظ ؟ چارهاى نداريد جز اين كه بگوييد : « دو لحاظ در كار بوده است ، يكى در ارتباط با استعمال ديروز و يكى در ارتباط با استعمال امروز » . در اينجا مىگوييم : چگونه مىگوييد دو لحاظ در كار است با اين كه معنا يكى است ؟ در هر دو
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 299
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٩٩