انحراف بلد را از جنوب و شمال كه در درون و بيرون آيينه گيتىنما نگاشته آمد تحصيل كن ، درجات انحراف آن هر اندازه كه هست تعيين گردد و عقربه ديگر روى صفحه آيينه گيتىنما بر آن درجه انحراف قرار گيرد آن خط سمت قبله است . اين صنعت ظاهرا ساخته زمان صفويه در ايران است .
يط - و ديگر انواع ساعتهاى آفتابى و آبى و رملى است كه در كتب فن مذكور است و اينجانب مهمتر از همه عمل خليل آملى را در يزد يافته است كه در اين صنعت هنرنمايى كرده است و قدرت فكرى وحدت فهم به كار برده است و مبسوط آن در تاريخ يزد معروف به تاريخ جعفرى مسطور است .
ك - و ديگر طبق المناطق است ، كه غياث الدين جمشيد كاشى آن را اختراع كرده است ، و كتاب نزهة الحدائق را در صنعت اين آلت نوشته است و اين كتاب با مفتاح الحساب و بعضى ديگر از رسائل وى در ايران چاپ شده است .
كا - و ديگر آلت ذات الثقبتين است كه بطليموس قلوذى در فصل چهاردهم مقاله پنجم مجسطى كه در تحصيل قدر اقطار نيرين ، و ظل در اجتماعات و استقبالات است ذكر كرده است و واضع آن را ابرخس دانسته است چنان كه گفته است : اتخذنا المقياس الذى وضعه ابرخس بالمسطرة التى طولها أربعة أذرع ، الخ .
كب - و ديگر انواع پرگارها است . يكى از نويسندگان آثار تاريخى كشور ما وقتى برايم حكايت مىكرد كه پرگار ساخته شده به دستور خواجه نصير الدين طوسى را كه در رصدخانه مراغه آن را معمول مىداشت . در انگلستان ديده است و خيلى از صنعت آن تحسين و تمجيد مىكرد و شگفتى مىنمود .
ابن نديم در فهرست در ترجمه ابو سهل ريجن بن رستم كوهى گويد : و له من الكتب الذى خرج منه كتاب البركار التام ، مقالتان .
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 465
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٦٥