ديده شود . و اگر از چهارده بيشتر باشد هلال بزرگ و ظاهر باشد و بهر تقدير ماه گذشته بيست و نه ( 29 ) روز باشد . و مؤلف مرات كثيره تجربه كرده است كه هرگاه در عمل تعديل الغروب بعد معدل كمتر از يازده درجه ، و در عمل انحراف كمتر از يازده درجه و نيم بوده است درينصورت هلال گاهى ديده شد و گاهى نه پس اين حد ممكن الرؤية است و درين حد در دفتر تقويمى محاسب حكم قاطع براى رؤيت نكند بلكه چنين نويسد كه در اين افق و بلاد متقاربه غربيه امكان رؤيت هست . و در همه اوقات كه بعد معدل ازين زياده بوده است رؤيت حاصل شده است ، ( ص 557 زيج بهادرى ) .
برجندى گويد : بتجربه معلوم شده است كه چون وقت غروب آفتاب ارتفاع قمر هشت درجه باشد قمر مرئى شود .
و نيز برجندى گويد : قد ذكر محيى الدين المغربى انه قد يرى الهلال على بعد تسع درجات . و قد نقل مثل ذلك عن الراصدين بسمرقند أنهم رأوه على بعد تسع درجات من الشمس .
و در نسخه ديگر از تسهيل زيج محمد شاهى به عمل مهارتخان ياد شده كه اين نسخه نيز در تملك راقم است از زيج علاء الدين نقل شده است كه چون عرض ماه شمالى باشد بهجده ساعت بعد از اجتماع ، رؤيت ممكن بود ؛ خاصه از جدى تا سرطان . و اگر جنوبى بود بعد از سى ساعت رؤيت ممكن بود .
فاضل قوشچى در شرح زيج الغ بيك آورده است كه به تجربه و امتحان معلوم كردهاند كه چون از غروب آفتاب ثلثان ساعتى بگذرد و قمر فوق الارض باشد و بعد ما بين تقويم نيرين از ده درجه زياده باشد امكان رؤيت باشد و ثلثان ساعت ده جزؤ است از اجزاء معدل النهار پس بايد كه ما بين مغارب آفتاب و مغارب درجه غروب قمر كه آن را بعد معدل مىخوانند
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 366
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٦٦