زمين به صورت و وضع طبيعى عالم جسمانى به سوى نقطه جنوب فلك - و ان شئت قلت نقطه جنوب ارض - بايستيم قهرا در سطح دائره نصف النهار و دائره مشرق و مغرب يعنى دائره اول السموت آن موضع قرار مىگيريم ، و ستاره جدى كه ستاره قطب شمالى و نزديك به قطب شمال فلك است در جهت خلف ما قرار مىگيرد ، و قدّام ما به سوى قطب جنوب واقع مىشود ، و طرف يمين ما مغرب و جهت يسار ما مشرق خواهد بود . چنان كه در بسيارى از اعمال رصدى از آن جمله دائره هنديه كه در سطح زمين يا روى لوح و صحيفه و رخامهاى رسم كنيم ، بدينسان خواهد بود كه خط زوال و خط مشرق و مغرب اعتدال در سطح دائره افق يكديگر را بر زواياى قائمه قطع مىكند ، و محل تقاطع اين دو خط بر مركز سطح دائره افق به منزلت سمت الرأس است كه به حسب تسطيح ، قطب فوقانى دائره افق است .
مثلا دائره - ا ب ج د - دائره افق باشد بر مركز - ه - كه به حسب تسطيح قطب آنست . و شخص در موضع - ه - رو به سوى - ا - قرار دارد . لاجرم نقطه - ا - جنوب ، و - ج - شمال ، و - د - طرف يمين او مغرب ، و - ب - جهت يسار او مشرق مىباشد .
و لكن اگر بخواهيم بر روى كره ارض در جايى بايستيم كه قسمت مسكون آن را بنگريم ، بايد در نقطهاى از عرض جنوبى كره قرار بگيريم كه قسمت معموره آن در روبروى ما قرار گيرد ، در اين صورت قطب شمال در قدّام ما ، و قطب جنوب در خلف ما ، و مشرق در يمين ما ، و مغرب در يسار ما قرار خواهد گرفت .
پس اگر بخواهيم نقشه جغرافيائى آبادانى را بر كره مصنوعه يا بر سطح صحيفهاى مستوى ترسيم كنيم لا محاله قطب شمال در بالاى كره و صحيفه قرار مىگيرد ، و قطب جنوب در مقابل آن در پايين كره و صحيفه واقع مىشود ، و مشرق طرف يمين ، و مغرب طرف يسار خواهد بود كه قسمت معموره را بر اين وجه مانند هيئت فلك ستان مىبينيم كه كأنّ صورتى مستلقى است كه خلف آن به جهت مركز
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 320
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٢٠