اشراف اتحاد ماهيت فرد اخس و فرد اشرف شرط هست يا شرط نيست . اگر اتحاد ماهيت شرط نباشد ، صرف صدق مفهوم كلى بر يك موجود مجرد خارجى دليل بر آن نيست كه آن مفهوم ماهيت آن فرد مجرد خارجى است ، گذشته از اينكه اگر اتحاد ماهيت شرط نباشد راهى براى اثبات امكان اشرف وجود ندارد و اگر اتحاد ماهيت شرط باشد احراز آن شرط از كجا ميسر است زيرا چنانچه اشاره شد هرگز صدق يك مفهوم كلى بر يك مصداق خارجى دليل بر آن نخواهد بود كه آن مفهوم همانا ماهيت آن مصداق خارجى مىباشد و همچنين صرف آنكه فرد مجرد خارجى همه كمالات فرد مادى را واجد است دليل بر آن نيست كه هردو از يك ماهيت مىباشند ، نظير علت و معلول كه تمام كمالات وجودى معلول را علت به نحو احسن داراست ولى داخل در مهيت معلول نيست .
خلاصه آنكه پذيرش موجودهاى مجرد عقلى طبق براهين وجود عالم عقل كاملا سهل است و نيز آن موجودات مجرد حقايق موجودات جهان ماده بوده و موجودات جهان ماده نيز رقائق آنها باشند مورد قبول و تصريح حضرت استاد مىباشند ولى اتحاد نوعى ارباب انواع با افراد مادى مورد نظر « 1 » و نقد معظم له است و در نتيجه مثل افلاطونيه و ارباب
هامش
( 1 ) - نهاية الحكمه 280 و تعليقه بر اسفار