در پيش خواهيم داشت و كار ما در برزخ خيلى مشكل خواهد بود . آن كس كه راه رفته است و عوالم ملك و ملكوت براى او مكشوف و مشهود است و به همه آگاهى دارد و حجاب براى او نيست أعنى حضرت امام صادق « ع » فرمود : « ما بيمى كه داريم درباره برزخ شما است » .
انسان در برزخ ، تكامل دارد . در آخرت محض تكامل نيست ، در اين نشأة كه دار ماده و طبيعت و جاى حركت است ، مستعدّها دمبهدم از قوّه به فعل مىرسند ، عالم برزخ نه آخرت محض است و نه نشأه مادّى طبيعى اينجايى و شريعت ما فرمود در برزخ تكامل است ، در قرآن كريم آياتى دالّ بر تكامل برزخى انسانها است ، روايات اهل بيت وحى در اين موضوع متظافر است ، اعاظم علماى متألّه ما فرمودند : در برزخ تكامل است ؛ و لكن تكامل برزخى چگونه خواهد بود ؟ حرف مىخواهد و بحث لازم است ، اين مطلب مهمّ مطرح شده در حكمت متعاليه را اين زمان بگذار تا وقت دگر . قرآن كريم فرمود :
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَ أَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ
( اعراف 186 ) . در اين آيه حثّ اكيد بر وجوب اكتساب معارف است و دلالت دارد بر اين كه فعليت نفس و حيات حقيقى او اين است كه تفكر كند و ببيند كه انفاس در يد قدرت حق تعالى است ، پس اگر از مراقبت و تفكر باز بماند و پيش از تحصيل معارف حقيقيه و خروج از قوه به فعل از اين سراى رخت بربندد ! بعد از خروج از دار حركت و استكمال به كدام حديث ، و عقد قلبى تصديق مىكند و استكمال مىيابد ! پس آيه دلالت دارد كه در آخرت محض ، ترقى ممكن نيست و دنيا مزرعه آخرت و آخرت يوم حصاد است .
بارى ، سخن در اين بود كه ما را به سوى خودشان دعوت كردند و فرمودند :
بسوى ما بيائيد ، يعنى چنين نيست كه ما را از طلا و نقره آفريده باشند و شما را از آهن و چدن ، شما انسانيد و سرمايه كسب به شما دادهاند ، ما را ببينيد و به راه بيفتيد تعالوا ، بالا بياييد . مىبينيد على عليه السلام ، در چه مقام شامخى قرار گرفته است ، اين انسان است و انسانساز ، به ما مىفرمايد : بسوى من