اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
( احزاب 21 ) قرآن و نهج البلاغه به ما مىفرمايند : راه ما را بگيريد و بالا بيائيد .
ما اگرچه به حسب ظاهر در دامن خاك تربيت شدهايم ، ولى در واقع موجودى آن سوئى هستيم . براى اين مقام هر مثالى بياوريم آنچنان كه شايسته آنست بيان نكردهايم ، عارف نامور ملّاى رومى اين مثل را آورده است كه تخم اردك در زير پر مرغ خانگى تربيت مىشود ، و روزى جوجههاى اردك در زير پر مرغ خانگى سر از دژ و حصار تخم بدر مىآورند و همينكه جوجهها خودشان را شناختند كه خاكى نيستند و آبىاند ، مرغ خانگى خاكى را رها مىكنند و بهسوى آب مىروند و در رودخانه و دريا شنا مىكنند ؛ ما هرچند در دامن خاك تربيت شدهايم كه انسان « جسمانية الحدوث » است ولى بايد بعالم ملكوت پرواز كنيم و بسوى جمال و جلال مطلق سفر كنيم .
هرچند انسان در ابتداء نطفهاى است كه انسان بالقوه است و اين نطفه حبّهايست كه مانند يك رستنى مىرويد ، چنان كه ديگر حبوبات در رحم و مزرعه پرورده مىشوند و مىرويند .
نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ
( بقره 223 )
وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً
( آل عمران 37 ) امّا در حقيقت اين انسان هانطور كه پيشينيان ما فرمودهاند ، حىّ بن يقظان است خودش زندهايست كه هيچگاه به خواب نمىرود . روح شريف ما مظهر
لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ
( بقره 255 ) است اين موجودى كه در دامن خاك تربيت شده است ، مولودى كريم الأبوين است ، پدرى دارد به نام عقل كل ، و مادرى دارد به نام نفس كل ، و به ما مىفرمايند بالا بيائيد .
اگر ما قابليت و لياقت ارتقاء و اعتلاء را نداشته بوديم ، پيغمبر خاتم به زبان وحى به ما نمىفرمود : بالا بيائيد ، پس ما راه داريم ، بار داريم و حاشا كه دعوت وسائط فيض الهى به سخريه و هذل و استهزاء باشد :
قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ
( بقره 67 ) پس اگر نيكبختى ندايشان را به حقيقت ، نه به مجاز لبّيك گويد ، تواند كه به قدر همّت خود به مقاماتى منيع و درجاتى رفيع ارتقاء نمايد ، و به قرب نوافل بلكه به قرب فرائض نائل آيد . و چنين نيست كه معارج و مقامات شامخ انسانى وقف خاصّ سلمان و