اى عزيز در واژه جزاء و مشتقّات آن در آيات قرآن كريم و روايات ، درست تدبّر بفرما تا به عين اليقين بدانى كه جزاء نفس عمل است و هركس به علم و عملش سازنده خود است ، خداى سبحان در سوره طور قرآن فرموده است :
إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
.
آيات و روايات نصّ صريح و ناطق فصيحاند كه علم و عمل انسان سازند ، و هر كس به صورت ملكاتى كه كسب كرده است و در او مستكنّ و مستجنّ شدهاند محشور مىشود . و همانگونه كه در پايان فصل نخستين رساله كريمه « انسان در عرف عرفان » تقرير و تحرير كردهايم : « صورت هركس در آخرت نتيجه عمل و غايت فعل او در دنيا است ، و ملكات نفس موادّ صور برزخيهاند ؛ و به تعبير شريف صدر المتألّهين در شواهد ربوبيه « 1 » : « الأعمال مستتبعة للملكات في الدنيا بوجه ، و الملكات مستتبعة للأعمال في الآخرة بوجه » ؛ لذا به برهان تامّ محقّق در حكمت متعاليه ، انسان در نشأه دنيا نوع است و در تحت او اشخاص است ؛ و در نشأه آخرت جنس است و در تحت او انواع است و آن انواع صور جوهريهاند كه از ملكات نفس تحقّق مىيابند و از صقع ذات نفس بدر نيستند .
خلاصه اين كه هر فعلى از افعال انسان در ما بعد الطبيعه صورتى دارد كه پس از انتقال فاعل آن از اين نشأه در متن ذات او بر او ظاهر مىشود ، و علم انسان مشخّص روح او ، و عملش مشخّص بدن أخروى اوست » .
دعوئهم فيها سبحنك اللّهم و تحيّتهم فيها سلام و ءاخر دعوئهم أن الحمد للّه ربّ العلمين
قم - حسن حسنزاده آملى 15 / 4 / 1361 ه ش
هامش
( 1 ) . ط 1 - ص 183