درس 80 : سخنى با شاهمير ، و نقل كلامى از بيرونى در تصحيح عمل بدائره هنديه
شاهمير در شرح فارسى هيئت قوشچى پس از ذكر شروط چهارگانه كه در درس 78 گفته آمد ، در بيان شرط پنجم چنين گفته است :
« پنجم آن كه قوس واقع ميان طرفين ظل از نصف دائره كمتر باشد تا زاويه عند المركز حاصل آيد ، و اين قيد را علامه مدقق نيشابورى زياده نموده . و مخفى نيست كه اين گاهى است كه به طريق تنصيف زاويه عمل نمايند ، اما اگر به طريق تنصيف قوس واقعه بين العلامتين عمل نمايند احتياج به اين شرط نيست چه هرگاه خطين سمت ظل در مركز دائره متحد شوند . هر آينه مجموع قطر دائره گردد ، پس چون خطى ديگر بر آن عمود سازند لا محاله منتصف قوس واقع ميان طرفين وى باشد ، و خط اول خط اعتدال و خط ثانى نصف النهار بود و الله اعلم » .
اين بود بيان شاهمير در پيرامون عبارت نيشابورى كه تقديم داشته ايم . و لكن عبارت نيشابورى مطابق چند نسخه مخطوط از شرح وى بر تذكره در هيئت محقق طوسى چنين است :
« و لا ريب أن صحة هذه الأعمال مبنية على توازى المدارات و موازاتها لمعدل النهار و انها ليست حاصلة بالحقيقة لمكان حركة الشمس ، لكنها إذا روعيت شرائط معدودة قرب العمل من التحقيق : إحديها أن ترسم الدائرة بحيث تكون القوس الواقعة بين مدخل الظل و مخرجه منها اصغر من نصف الدور ، و هذه ايضا هى الموجبة لاحاطة سمتى الظلين بزاوية » .