سخن نيشابورى اين است كه صحت اين اعمال دائره هنديه مبتنى بر توازى مدارات يومى با يكديگر ، و موازات آنها با معدل النهار است ، و بسبب حركت شمس و تغيير ميل ، اين توازى و موازات به حقيقت و درستى حاصل نمى شود ، و لكن چون شرائطى مراعات شود عمل به دائره هنديه قريب به تحقيق خواهد بود ، يكى اين كه عمل به دائره هنديه طورى صورت گيرد كه قوس ميان مدخل و مخرج ظل اصغر از نصف دور باشد ، و مراعات اين شرط موجب احاطه دو سمت ظل شاخص يعنى دو خط ظل مقياس به زاويه نيز خواهد بود .
چنان كه در عبارت نيشابورى ملاحظه مى فرماييد ، وى پس از بيان مراعات شرط مذكور و اتمام آن گفته است « : مراعات اين شرط موجب احاطه دو خط ظل شاخص به زاويه نيز خواهد بود » يعنى مراعات اين شرط ، علاوه بر اين كه تا حدى مفيد موازات مدار يومى شمس با معدل النهار مىشود ، موجب احاطه دو خط ظل به زاويه نيز مى گردد ، نه اين كه مراعات اين شرط فقط براى صورت گرفتن احاطه دو سمت ظل به زاويه بوده باشد ، چنان كه شاهمير فهميده است و بر نيشابورى ايراد گرفته است .
و كلمه « ايضا » در عبارت مذكور نيشابورى ، اشاره به عمل ديگر قبل از آنست كه خواجه در متن تذكره در معرفت خط نصف النهار بدين عبارت دستور داده است :
« يرصد ارتفاعان متساويان للشمس في يوم واحد عن جنبتى غاية ارتفاعها ، و يخط على ارض مستوية سمتا ظليهما عن مقياس واحد ، ثم تنصف الزاوية الحادثة بينهما به خط فيكون ذلك الخط في سطح دائرة نصف النهار ، و يسمى خط نصف النهار ، و القائم عليه عمودا يكون في سمت دائرة اول السموت » .
يعنى در يك روز ارتفاع خورشيد را پيش از رسيدنش به دائره نصف النهار بگيرند ، در آنگاه بر سمت ظل مقياس بر زمين هموار خطى بكشند ، و نيز پس از گذشتنش از دائره نصف النهار برابر همان ارتفاع از سمت ظل همان مقياس خطى بكشند ، و زاويه پديد آمده از آن دو خط را با خطى راست به دو نيمه كنند ، اين خط
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 572
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٧٢