منصف زاويه در سطح دائره نصف النهار خواهد بود ، و خط قائم بر آن در سطح دائره اول السموت .
تنها عذرى كه از قبل شاهمير توان گفت اين كه كلمه ايضا در عبارت نيشابورى از نسخه او ساقط بوده است ، ولى چنان كه گفته ايم چند نسخه مخطوط از شرح نيشابورى بر تذكره بدان صورت است كه نقل كرده ايم .
اما كلام بيرونى در تصحيح عمل به دائره هندى اين كه آن جناب در افراد المقال في أمر الظلال ( ص 115 ) ، و در قانون مسعودى ( ص 449 ج 1 ) براى تعيين و تحقيق خط زوال از عمل بدائره هنديه ، دقتى اعمال نموده است كه تعديل در عمل شود ، عبارتش اين است :
« و لتصحيح هذا العمل أن يعرف الارتفاع من ظل المدخل ، و يعرف بعد الوقت عن نصف النهار فيكون بعد وقت المخرج عنه مثله في الحس ، و يستخرج ميل الشمس لوقتئذ ، و السمت لكلا الوقتين ، و يؤخذ فضل ما بين السمتين ، و يعد من علامة المخرج نحو الجنوب إن كانت الشمس صاعدة من اول الجدى الى آخر الجوزاء ، و نحو الشمال إن كانت هابطة في النصف الآخر فيكون المنتهى علامة المخرج المصحح و حينئذ يوصل بينها و بين علامة المدخل و يعمل بالوتر ما تقدم » .
نيشابورى در شرح مجسطى همين عمل تصحيح را به عبارت ياد شده بيرونى آورده است ، و بيرجندى در شرح زيج الغ بيك همين گفتار ابوريحان را ترجمه كرده است ، و مرادش از بعض بيرونى است و عبارتش اين است :
« و بعضى به جهت تصحيح عمل از آلت صحيحه در وقت مدخل ظل ارتفاع معلوم كنند ، و از آن ارتفاع سمت آن ، و ساعات بعد از نصف النهار معلوم كنند ، و بعد وقت مخرج از نصف النهار به همين قدر بود تقريبا ، و سمت آفتاب در آن وقت نيز معلوم كنند ، و تفاضل ميان آن هر دو سمت بگيرند ، و به قدر فضل از علامت مخرج به جانب جنوب بشمارند اگر آفتاب در نصفى بود كه اول حمل منتصف آن است ، و به جانب شمال اگر در آن نصف ديگر بود ، آن جا كه برسد علامت مخرج مصحح بود ، و اين سخن صحيح است ليكن تفاوت بين السمتين در اين
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 573
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٧٣