درس 75 : اندازه مقياس در دائره هنديه
وجه ديگر از وجوهى كه در پيرامون موضوع مقياس بايد عنوان شود اندازه مقياس است ، پس بدان كه اندازه مقياس بايد به مقدارى باشد كه ظل آن در وقت نصف النهار كه غايت ارتفاع شمس هر روز در آن وقت است از نصف قطر دائره بقدرى كمتر و كوتاه تر بوده باشد كه تا حدى معتنى به در قبل از نصف النهار داخل دائره شود و آن را مدخل و مخرج باشد . زيرا كه اگر ظل آن در هنگام غايت ارتفاع شمس در هر روز يعنى وقت رسيدن مركز جرم شمس بدائره نصف النهار برابر با نصف قطر دائره يا بيشتر از آن باشد داخل دائره نمى شود و مدخل و مخرج نخواهد داشت ، لذا رسم و عادت بر اين است كه طول مقياس را مساوى ربع قطر دائره يعنى مساوى نصف نصف قطر آن مى گيرند .
علامه بيرونى در قانون مسعودى فرموده است :
جرى الرسم بتصيير المقياس مساويا لربع قطر الدائرة ، و ليس ذلك بضرورى فيه و انما قانونه أن يجعل بحيث يقصر ظله فى المنقلب الشتوى فى ذلك البلد عن نصف قطر الدائرة قصورا صالحا لئلا يمر طرف الظل طول النهار خارج الدائرة أو يماسها و لكن لا يقاطعها فى موضعين . ( ص 448 ج 1 ط حيدرآباد دكن )
يعنى رسم بر اين جارى است كه مقياس را مساوى ربع قطر دائره گيرند . و اين حد مقدار ضرورى اندازه مقياس نيست . و همانا قانون مقياس اين است كه در جائى دائره هنديه را به كار مى برند بايد مقدار مقياس به اندازه اى باشد كه چون شمس به منقلب شتوى رسيده است سايه مقياس از نصف قطر دائره در حدى