نصب كرد . بحث در موضوع مقياس از چند وجه پيش مى آيد ، نخست از ثقل يعنى سنگينى آن . مقياس را بايد سنگينى اى شايسته باشد تا بر جايش ثابت بماند و قرار گيرد ، لذا برخى آن را از مس و مانند آن ديگر اجسام گران وزن سازند ، و برخى آن را از چوب سازند و ليكن ميان قاعده آن را سرب مى گيرند . كيف كان بايد جسمى ثقيل باشد تا او را بر جاى خود قرار بود و به وزش بادى از جاى خود نجنبد .
وجه ديگر شكل آنست : شكل مقياس را مخروط قائم مستدير معتدل در رقت و غلظت اختيار كرده اند ، چه مخروط سر آن تيز و پايه آن پهن است . و اعتدال در رقت و غلظت بدين سبب است تا نقطه مدخل و مخرج ظل بر محيط دائره مشخص باشد ، زيرا كه اگر سر مخروط تيز باعتدال نباشد يا بيرون از اندازه تيز است و يا خارج از حد متعارف كلفت و غليظ است در صورت نخستين تميز سايه رأس شاخص بدرستى دشوار است ، و در صورت دوم سايه پهن خواهد بود . و با تفرق و پراكندگى سايه مدخل و مخرج ظل در يك نقطه مشخص نخواهد شد و مع ذلك . چون ظل رأس مخروط را ناچار اندك عرض اعنى پهنائى خواهد بود ، بايد از منتصف رأس ظل در هنگام رسيدن آن به محيط دائره هنديه علامت گذاشت . و خلاصه اين كه اعتدال در رقت و غلظت رأس مخروط بدين علت اختيار شده است كه اگر زياد باريك باشد ادراك ظل نتوان كرد ، و اگر غلظت آن زياد بود ظل متفرق شود و عمل به دقت انجام نشود .
وجه ديگر طريق نصب مقياس است : طريق نصب مقياس چنين است كه بر سطح موزون و مستوى ياد شده عمود باشد . بدين نمط كه دائره صغيرى كه نصف قطر آن مساوى نصف قطر قاعده مقياس باشد بر مركز دائره سطح مذكور رسم نمايند ، يعنى مركز اين دائره صغيره همان مركز دائره سطح مستوى معمول بوده باشد ، پس مقياس را چنان وضع كنند كه محيط قاعده او با محيط اين صغيره منطبق گردد ، و چون سطح قاعده مقياس بر سطح اين دائره صغيره منطبق است پس سهم عمود بر سطح قاعده مقياس نيز بر سطح آن عمود باشد .
علت آن كه گفته ايم مقياس عمود بر سطح باشد اين است كه اگر مقياس بر
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 550
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٥٠