ديگر نيك هموار گردد در كتب فن راجع به ميزان مستوى بودن سطح مذكور فرموده اند : زمين را هموار كنند بر وجهى كه اگر آب بر آن ريزند از همه جوانب برابر سيلان كند ، و يا اگر بندقه اى يا قدرى زيبق بر آن وضع كنند مرتعش نگردد و ميل به هيچ طرف نكند . اين سطح مستوى بهيچوجه قاطع دائره افق نيست بلكه بمنزلت دائره افق است كه موازى با آنست . در بيان آن گوييم :
بدان كه شكل چهاردهم مقاله يازدهم اصول اقليدس اين است كه هرگاه يك خط بر دو سطح عمود بود آن دو سطح باهم متوازى خواهند بود ، پس از آن بر اين حكم اقامه برهان كرده است ( كل سطحين كان خط واحد عمودا عليهما فهما متوازيان . . . ) . و به همين شكل عكس حكم آن نيز مبرهن مى گردد ، يعنى هرگاه دو سطح باهم متوازى باشند خطى كه بر يكى از آن دو عمود بود بر ديگرى نيز عمود خواهد بود .
چون اين دو حكم اصل و عكس شكل مذكور دانسته شد گوييم : چون خيط شاقول بر سطح قاعده گونيا عمود است و سطح آن موازى با سطح زمين است ، لاجرم به حكم عكس شكل مذكور خط شاقول عمود بر سطح زمين خواهد بود .
و چون اثقال بالطبع يا بجاذبه ارض بر سمت خط عمودى مايل به مركز يعنى كره ارض اند ، خيط شاقول عمود بر سطح افق خواهد بود ، پس به اصل شكل نامبرده اين سطح موزون ، موازى سطح افق حقيقتى و داخل در سطح حسى بود و هو المطلوب .
محض آگاهى عرض مىشود كه درس چهل و يكم كتاب ما « دروس معرفة الوقت و القبله » در ترسيم دائره هنديه است ، در آن درس ( ص 272 ط 1 ) چهار شكل از صور گونيا ترقيم شده است ، و مطالب ديگر نيز در آن درس و چند درس پس از آن در مسائل مبتنى بر دائره هنديه بحث شده است ، و در اين دروس هيئت اگرچه آن مسائل و مباحث با بيانى بيشتر و شيوه اى شيرين تر تحرير مىشود ، و لكن بهتر آنست كه هم اكنون به كتاب ياد شده بعنوان تحقيق و تمرين مسائل نظر داشته باشيد .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 548
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٤٨