فقهى سائر است . خواص را در عمل بدائره هندى اهتمامى خاص است . تحصيل خط زوال و خط مشرق و مغرب اعتدال و خط سمت قبله از طريق دائره هنديه مشهورتر از طرق ديگر است . جهت اشتهار دائره هنديه بدين سبب است كه اعمال آن بدون اعمال قواعد رياضى و آلات رصدى صورت مى گيرد ، و براى هر كس ميسور است .
و وجه تسميه اين دائره به هنديه اين است كه اختراع آن منسوب به دانشمندان هند است چنان كه خواجه طوسى پس از آن كه در فصل دوازدهم باب سوم تذكره از دستور عمل و رسم آن گفته است « : و هذه الدائره تعرف بالهندية » ، علامه بيرجندى در شرح آن در تعليل آن گفته است : لأن اختراعها منسوب الى حكماء الهند . بلكه علامه بيرونى پيش از وى در رساله گرانقدر « افراد المقال في امر الظلال » فرموده است :
العمل المعروف بالدائرة الهندية ، و انما نسبت اليهم لأنها في زيج الاركند و زيجات الهند و حساباتهم اول ما وقع الى مملكة الاسلام من امثالها .
( ص 106 ط حيدرآباد دكن )
در عمل بدائره هنديه نخست بايد سطحى موزون تحصيل كرد ، خواه اين سطح قطعه اى از زمين باشد ، و خواه پاره اى از اخشاب و فلزات كه قابل حمل باشد و با خود داشتن آن در سفر نيز به كار آيد چنان كه در صنعت رخامه وصف كرده شود ، و پس از تسويه و تحصيل سطح موزون نصب مقياس باوصافى كه گفته آيد ضرورى است ، و دانستن ارتفاع شمس نيز مؤيد خواهد بود و لكن بدون دانستن آن نيز عمل بدائره هنديه ميسور است . به ترتيب امور ياد شده نخست در تسويه و تحصيل سطح موزون گوييم :
براى تسويه يعنى هموار كردن سطح زمين آلاتى ميتوان به كار برد ، از آن جمله اين دو گونه آلت را نوعا به كار مى برند : يكى ميزان حباب دار كه آن را « طراز » مى گويند و بيشتر بنايان و نجاران آن را استعمال مى كنند .
طراز ساخته شده باشكال گوناگون در ابزار و وسائل فروشيها موجود است ، و طرز به كار بردن آن نيز آسان است كه چون آن را بر قاعده اش روى سطح معمول و
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 546
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٤٦