در درس بيست و دوم از قطب نما و قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين نام برده ايم ، و در درس نود و پنجم در معرفى رخامه و صنعت آن نيز سخن از قطب نما و بوصله و حك به ميان آمد . در هر يك از دائره المعارف فارسى ( به سرپرستى دكتر غلامحسين مصاحب ) ، و لغت نامه دهخدا بحثى مفيد از قطب نما به ميان آمده است ( نخستين در ماده قطب نما ، ج 2 ص 2063 ط 1 ، و دومين در جلد قاف آن در كلمه قطب نما ص 352 ط 1 ) . و در دائرة المعارف محمد فريد وجدى در قطب مغناطيسى زمين بحث خوبى شده است ( ماده « المغناطيس » ج 9 ط 1 مصر ص 282 ) .
تلفظ واژه بوسل
Boussole ) )
در زبان فرانسه ، نزديك به كلمه بوصله عربى است كه به معنى همان قطب نما است . در « گران لاروس » فرانسه در واژه ياد شده ( ج 2 ط 1 ص 314 ) ، و نيز در دائره المعارف بزرگ قرن نوزدهم فرانسه در همين واژه ( ط 1 ج 1 ص 641 ) از قطب نما بحث شده است .
نسخه اى خطى در علم شريف هيئت كه به فارسى نيك درست و استوار ، حائز اهميت شايان ، و حاوى فوائد بسيار ، و در خور تحسين و تمجيد بيشمار است ، از عالمى روحانى پربار و بزرگوار به نام محمد بن الحسن التسترى رضوان الله تعالى عليه در تصرف اين خوشه چين خرمن معارف بزرگان است . اين نسخه يكتا به قطع وزيرى در 291 صفحه تحرير شده است . و حاكى است كه مؤلف آن از علماى عصر قاجار و جامع در معقول و منقول بوده است . مؤلف نامى بر آن اثر گرامى ننهاده است ، جز اين كه در ظهر آن مرقوم است « : قبله شيخ محمد » .
در ابتداى آن پس از چهار صفحه در بيان اهميت صلات و تعيين قبله و معرفت اوقات مى فرمايد :
« فلذلك كله ، اين ذره بى مقدار ، تراب اقدام علماء اخيار محمد بن الحسن التسترى كه در علوم چند خوشه چينى نموده بنابر خواهش بعضى از برادران ايمانى كه از اجابت و امتثال فرمايش ايشان گزير و گريزى نبود به خاطر فاتر چنان خطور نمود كه بتوفيق الله تعالى اين دو مطلب را ( يعنى معرفت قبله و وقت را ) با بعض