تبصره :
در عصر ما با اختراع آلات رسانه اى از قبيل راديو و تلويزيون و تلفن و بى سيم و مانند آنها تحصيل اطوال بلاد بسيار آسان شده است ، زيرا كه با اطلاع يافتن از وقت مشخص هر نقطه اى از كره ارض ، فاصله طولى جغرافيائى آن با نقطه ديگر دانسته مىشود . اگر آن دو نقطه مفروض با اتفاق در جهت مثلا " ، وقت مشخص هر دو يكى است ، وقت هر دو نقطه ، اول ظهر است معلوم مىشود كه هر دو نقطه در تحت يك دائره نصف النهار واقع اند و در طول متحدند ، تفصيل آن در درس 43 گفته آمد ، و در صورت اختلاف وقت نيز اختلاف طول بين آنها بدانچه تقديم داشته اي م معلوم مى گردد ، به نقل دنباله عبارت زيج بهادرى برگرديم :
صاحب زيج بهادرى پس از طريق سوم ياد شده گويد :
« پوشيده نماند كه قدماء آنچه در كتب و زيجات خود اطوال و عروض بلاد ضبط كرده اند اكثر متفق اند ، و بعض مختلف . و تحقيق حق موقوف بر وصول تا آن بلاد و رصد طول و عرض است . و در اين زيج ( زيج بهادرى ) اطوال و عروض اختلافى را حتى الوسع به ضم اقوال و روايات تصحيح نموده ثبت كرده شد . و بلاد و امصار چند كه مؤلف را در آنجا گذار افتاد به تحقيق خود ادراك اطوال و عروض آن نمود ، و براى امتياز بر اين بلاد حرف قاف « ق » كه علامت تحقيق است نوشته شد . و مبدء عرض بدستور قدماء از خط استواء گرفته شد ، و مبدء طول از موضع رصد بلده صاحب گنج كه عرض شمالى آن كد ( جه ) مح ( قه ) است ، و طولش از جزائر خالدات قك ( جه ) ما ( قه ) و از گنگ دژ نط ( جه ) نط ( قه ) است گردانيده شد . و درجات طولى را نقل به ساعات و دقائق نموديم تا حين تحصيل اوساط كواكب معد باشد . و بلادى كه به جانب شرق از موضع رصد واقع است مقيد به شرقى گشت ، و آنچه غربى است مقيد به غربى » .
أ بيان : آن كه صاحب زيج بهادرى فرمود « : قدماء آنچه در كتب و زيجات . . . اكثر متفق اند » همانست كه در اواخر درس پيش گفته ايم « : در اغلب مسائل رياضى ، تفاوت و اختلاف قدماء و متأخرين قليل است » . . .
ب و آن كه گفته است « : صاحب گنج عرض شمالى آن كد مح ( قه )