« چون محيط دائره را به 360 جزو متساوى قسمت نمايند هر جزئى را درجه خوانند ( چند سالى است كه در مملكت فرنگستان خواستند محيط دائره را به 400 جزء متساوى قسمت نمايند پس بعضى ملتفت گشتند كه عدد 400 را اينقدر كسور نيست كه در 360 يافت مىشود پس رجوع نمودند به تقسيم سابق ) . در زمان قديم منجمان را استعمال درجه كافى بود ، و بعد از آن چون آلات قدرى تكميل شد لازم دانستند كه اجزاى كمتر از درجات را نيز رعايت كنند پس درجه را به 60 جزء منقسم نمودند و هر جزء را دقيقه ناميدند ، بنابراين محيط دائره مركب شد از 60 برابر 360 جزء يعنى از 21600 دقيقه . چون دوربين اختراع شد و توانستند بوساطت او اجزاى كوچكتر از دقائق را تشخيص كنند دقيقه را بر 60 جزء قسمت نمودند و هر جزئى را ثالثه ناميدند ، و شصت يك ثالثه را رابعه گفتند و همچنين خامسه و غيره . تقسيم مذكور نزد منجمان ايرانى معمول است ، ليكن منجمان فرنگستان چون مائل نيستند نتائج صحيحه اعمال خود را آلوده و مكدر كنند به بعضى از تدقيقات موهومه به هيچوجه ثالثه و رابعه را استعمال نمى كنند ، و قناعت مى كنند به استعمال ثانيه ، و اعشار ثانيه را نيز در مقام خود منظور مى آورند » .
اين بود عبارت قانون ناصرى در اين مقام . مرحوم ملا عبدالغفار در ديباچه كتاب ديگرش به نام « بداية النجوم » در اصول هيأت و نجوم جديد گويد :
« و آنقدر كه حقير در علم هيأت و نجوم جديد چيز نوشته در سائر علوم هنوز ننوشته ، من جمله در سال 1284 به امر شاهنشاه شهيد ( يعنى ناصرالدين شاه ) كتابى در علم هيأت نوشت به اندازه شش هزار بيست ، بعد آن را بسط داد شد شانزده هزار بيت در دو مجلد و آن را « قانون ناصرى » نام نهادم » . . .
راقم گويد : نسخه اى از قانون ناصرى با اشكال مرسومه آن بسيار دقيق و با قواعد ترسيم هندسى در كتابخانه محقر اين حقير موجود است ، ولى نسخه اى
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 708
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٠٨