است كه ارتفاع خورشيد از افق قريب بيست و شش درجه است ، پس مقدار ارتفاع خورشيد را نصف كرد و نصف آن را وقت فضيلت ظهر قرار داد ، و نصف باقى را هم تقريبا نصف كرد و آن را وقت فضيلت عصر قرار داد .
رسم اهل حساب است كه خالص و كامل هر چيز را اصل و مبدأ قرار مى دهند . مثلا در اندازه گرفتن نور ، نور ماه را واحد قرار دادند در شب چهاردهم كه ثابت است نه شبهاى ديگر . و براى واحد وزن آب خالص مقطر اختيار كردند . حضرت پيغمبر هم بلندترين روزها را در شهرى كه خورشيد اول ظهر به غايت ارتفاع يعنى نود درجه مى رسيد ، مبدأ قرار داد ، و روزهاى ديگر و شهرهاى ديگر ضابطه ندارد . و از اين ها دانسته شد كه اگر در بلاد ما هم ديوارى به سمت نصف النهار بسازند سايه در اول ظهر از آن معدوم مىشود در همه فصول .
و قول بعض فقهاء كه بايد سايه زائد بر فيى اصلى به قدر سايه باقى در وقت ظهر شود ضعيف است ، و حق همان است كه مشهور گويند ، و بايد سايه زائد برابر اصل شاخص شود نه سايه شاخص .
و نيز بعض فقهاء گويند : سايه ظهر در بعضى اوقات خود به اندازه شاخص است يا بيش از آن ، پس ممكن نيست آخر وقت ، سايه به قدر شاخص باشد .
در جواب گوييم : در مدينه طيبه ديوار مسجد پيغمبر كه مسامت نصف النهار بود وقت ظهر هرگز سايه نداشت ، و چون سايه پيدا مى شد ظهر مى شد ، و چون به اندازه قامت مى رسيد وقت ظهر گذشته بود ، ما هم اگر در بلد خود چنان ديوارى داشته باشيم همانطور مى سنجيم . اما اگر شاخص مانند چوب نصب كنيم زيادتى سايه را كه بعد از ظهر پيدا مىشود با قامت شاخص مى سنجيم نه همه سايه را ، زيرا كه پيغمبر ( ص ) آن سايه كه بعد از ظهر پيدا مى شد فرمود : به قدر شاخص شود » .
اين بود گفتار جناب استاد شرف الله نفسه . در پيرامون عمل پيامبر اكرم با ديوار مسجد مدينه و ظل آن ، مسائل رياضى ديگر در پيش است چنان كه در پايان درس 97 نيز گفته آمد .
آن كه فرمود « : و قول بعض فقهاء كه بايد . . . و نيز بعض فقهاء گويند » .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 680
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٨٠