درس 93 : عدم امكان تحصيل سمت قبله در عرض 90 درجه از دائره هنديه به طريق معهود
بحث از تحصيل سمت قبله عرض تسعين كه دو موضع قطب شمالى و قطب جنوبى زمين است ، فقط فائده علمى دارد و براى تشحيذ ذهن مفيد است ، زيرا كه از حيز تعلق تكليف خارج است .
چنان كه اسهل مواضع در امر قبله موضع مقاطر است ، اشكل مواضع در تعيين سمت قبله عرض تسعين است به خصوص قطب جنوبى .
چون مدار نيرين و كواكب در عرض تسعين رحوى است ، و طلوع و غروب حركت شبانه روزى در آنجا متمشى نيست ، نقاط اربع مشرق و مغرب و شمال و جنوب در آن تعيين نمى شود . لذا از دائره هنديه تحصيل سمت قبله در عرض تسعين بطريق مرسوم امكان ندارد . زيرا كه در عمل بدائره هنديه بايد از دو نقطه مدخل و مخرج ظل ، دو خط زوال و اعتدال و نقاط اربع جهات چهارگانه و سپس از اختلاف بين الطولين و بين العرضين ترسيم دو خط طولى و عرضى متقاطع يكديگر ، سمت قبله تحصيل كرد و هيچيك از اين امور در عرض تسعين صورت پذير نيست .
مهره فن براى معرفت سمت قبله عرض تسعين به ارصاد فلكى مانند خسوف ، تدبيرى علمى انديشيدند .
بيانش اينكه : انخساف قمر خواه كلى باشد و خواه جزئى به حسب اختلاف آفاق مختلف نمى گردد . يعنى اختلاف منظر و اختلاف عروض ، مقدار جرم