اعتدالين خوانند . آن نقطه كه چون آفتاب از آن متجاوز شود در نصف شمالى رود آن نقطه را اعتدال ربيعى و رأس الحمل خوانند ، و ديگرى را اعتدال خريفى و رأس الميزان . و اين دو نقطه اعتدال عديم الميل اند يعنى هرگاه آفتاب بر يكى از اين دو نقطه باشد بر نفس معدل النهار بود ، و چون از اين نقطه متجاوز شود آنا فانا از معدل النهار متباعد گردد تا آنكه در منتصف دو نقطه تقاطع رسد ، در اين وقت بغايت بعد خود رسيده باشد ، و اين بعد را ميل كلى خوانند ، و ديگر ابعاد را كه مادون ميل كلى است ميول جزئيه گويند . پس هرگاه مركز شمس بر نقطه اعتدال خواه ربيعى و خواه خريفى بوده باشد هم بر منطقة البروج بود و هم بر معدل النهار ، و آن نقطه غايت بعد كه ميل كلى است و در منتصف اعتدالين است اگر شمالى بود نقطه انقلاب صيفى و رأس السرطان است ، و آن ديگر مسمى به انقلاب شتوى و رأس الجدى است . لاجرم ميل شمس از اول حمل تا رأس السرطان ، و همچنين از اول ميزان تا رأس الجدى به تزايد رود كه نخستين ربع شمالى است و دومين ربع جنوبى ، چنان كه از اول سرطان تا اول ميزان ، و نيز از اول جدى تا اول حمل به تناقص رود كه نخستين ربع شمالى است و دومين ربع جنوبى ، لذا در اين جداول ميل بروج حمل و ثور و جوزاء را شمالى زائد ، و ميزان و عقرب و قوس را جنوبى زائد نگاشته است چنان كه سرطان و اسد و سنبله را شمالى ناقص ، و جدى و دلو و حوت را جنوبى ناقص . اكنون كه تذكره را در خاطر سپرده اى گوييم :
در درس سى و دوم دانسته ايم كه عرض مكه مكرمه 21 درجه و در حدود 25 دقيقه شمالى است و از آفاق ذوظلين است ، حالا مى خواهيم بدانيم آن دو روزى كه شمس در استواى نهار يعنى در وقت رسيدن آن به دائره نصف النهار به سمت رأس اهل مكه مى رسد و ظل مستوى معدوم مى گردد كدام دو روزاند ؟ به جدول ميل رجوع مى كنيم روز نخستين را هفتم جوزاء ، و روز دومين را بيست و سوم سرطان مى يابيم ، نخستين در ربع شمالى زائد ، و دومين در ربع شمالى ناقص ، به تحقيق و تفصيلى كه در درس پنجاه و سوم دانسته ايم .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 605
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٠٥