همين شيوه را معيار قرار مى دهيم و در ديگر آفاق ياد شده به كار مى بريم . پس اگر از آفاق عديم العرض اند آن دو روز اول حمل و اول ميزان اند .
و اگر عرض آنها به قدر ميل كلى است و با شمس در جهت متفق اند ، اگر بلد شمالى است آن روز فقط يك روز اول سرطان است ، و اگر بلد جنوبى است آن روز اول جدى است .
و اگر آفاق ما بين آن دواند آن دو روز را در جدول ميل مى يابيم . مثلا حيدرآباد دكن عرض آن 17 درجه و 15 دقيقه شمالى است ، به جدول ميل رجوع كرده ايم آن دو روز را هيجدهم ثور و يازدهم اسد يافته ايم ، نخستين را در ربع شمالى زائد و دومين را در ربع شمالى ناقص . و على هذا القياس .
و مراد از تفاضل اين است كه از هر پنج دقيقه تا پنج دقيقه بعد از آن مقدار ميل در آن ميانه چه اندازه است . مثل ميل حمل اى دقيقه ، ميل آن ها كرناك ثالثه است ، و تا به حمل اه دقيقه برسد ، تفاضل در اين ميانه انط ك ثالثه است . لذا هر تفاضل را كه بر مقدار ما قبل آن اضافه كنيم مقدار ما بعد آن خواهد بود ، چنان كه در همين مثال ها كرناك بعلاوه ها انط ك / ها كطن م كه اين حاصل جمع ، عين مقدار حمل اه دقيقه است .
و فائده ضبط ارقام تفاضل اين است كه هرگاه تحصيل كسور ما بين هر پنج دقيقه تا پنج دقيقه بعد آن مطلوب باشد ، با در دست داشتن مقدار تفاضل آن را بدست آوريم . مثلا مطلوب ميل شمس در حمل ا دقيقه است ، مقدار ميل آن را در اى دقيقه داريم ، و نيز مقدار ميل آن را در اه دقيقه داريم ، و مقدار تفاضل ميان آن دو را نيز داريم ، حالا بقاعده اربعه متناسبه كه به تفصيل در دو درس 67 و 68 گفته آمد گوئيم : انط له لثه ه قه حاصل را بر مقدار ميل حمل اى قه مى افزائيم ، مطلوب حاصل مىشود .
و بدان كه وضع اين گونه جداول در زيجات گوناگون است : در زيج محمد شاهى كه تاريخ آن قبل از زيج بهادرى است و مرصد آن شاه جهان آباد دهلى بوده است و غايت ميل ( ميل كلى ) بدان مرصد كحكح دقيقه است ، در يك ستون
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 606
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٠٦