دارد تا شمس به اول سرطان برسد و نيز همينطور تا به بيست و شش روز بعد از آن ( يعنى از بيست و شش روز پيش از رسيدن خورشيد به اول سرطان تا بيست و شش روز پس از رسيدنش به اول سرطان كه مجموع پنجاه و دو روز است ، در مكه و صنعاء چون مركز جرم شمس به حلقه نصف النهار رسد ظل شاخص معدوم مىشود ) .
تحقيق اين است كه اين هر دو قول ( هم قول علامه حلى و جماعتى ، و هم قول اين بعض ) فاسدند ، زيرا كه علت معدوم شدن ظل شاخص ، رسيدن شمس به سمت رأس است به نحوى كه مايل به جهت شمال و جنوب سمت رأس نباشد ، و اين مسامته در اطول ايام سنه براى بلدى است كه عرض آن مساوى با ميل اعظم فلك بروج از معدل نهار باشد ( و در جهت نيز متفق باشند ) و ميل اعظم بيست و چهار درجة است ، كه دقائق به درجه جبران شود ( يعنى مقدار ميل كلى بيست و سه درجة و كسرى است ، ولى اين كسر به درجة جبران شده است كه بطور عقد يعنى بدون كسر بيست و چهار درجة گرفته ايم ) . أما جايى كه مثل مكه و صنعاء عرض آن كمتر از ميل كلى است ، شمس در هر دوره سال شمسى دو بار به سمت رأس أهل آن مى رسد ، و آن روزى است كه ميل شمالى شمس به مقدار عرض بلد بوده باشد روزى در بهار و روزى در تابستان ( در ربع ربيعى صاعد است و در ربع صيفى هابط ) . و از آنچه كه ثابت ( و مسلم ) است اين است كه عرض مكه 21 درجه و 40 دقيقه و يا قريب به 40 دقيقه است ، و عرض صنعاء 14 درجه و نيز 40 دقيقه است ، پس شمس آنگاه به سمت رأس اهل صنعاء آيد كه در فصل بهار و تابستان نزديك به وسط زمان ميان اعتدال و منقلب صيفى است كه فصل بهار در برج ثور ، و فصل تابستان در برج اسد است ( ميان 9 درجه و 10 درجه برج ثور ، و ميان 19 درجه و 20 درجه برج أسد ) ، سپس به انتقال شمس در صعود ، رؤوس اهل صنعاء ( و ظل شاخص ) را ظل جنوبى حادث شود ، و پيوسته سايه زياد گردد تا شمس به نهايت صعود ( اول سرطان ) مى رسد و آن روز درازترين روز سال است ، پس رؤوس اهل صنعاء ( و شاخص ) را ظل جنوبى مستطيل خواهد بود ، پس از آن
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 599
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٩٩