شرح الارشاد » .
ترجمه : وقت نماز ظهر ، زمان زوال شمس از وسط سماء است ، يعنى هنگام ميل آن از دائره نصف النهار است . زوال از زيادتى ظل مبسوط بعد از نقص آن دانسته مىشود ، و آن ظل حادث از مقياس قائم بر سطح افق است ، زيرا وقتى كه خورشيد از دائره افق خاور برآمد هر شاخص قائم عمود بر سطح ارض را سايه اى بسيار دراز بسوى باختر خواهد بود ، سپس به بالا آمدن خورشيد پيوسته سايه شاخص كوتاه مى گردد ، تا چون خورشيد به ميان آسمان ( يعنى به حلقه نصف النهار ) رسيد ، كوتاهى سايه به پايان مى رسد . اين قسم در صورتى است كه عرض مكانى كه مقياس در آنجا منصوب است با ميل شمس به حسب مقدار مخالف باشد ( مثل قم كه عرض آن مطلقا بيش از ميل شمس است . و يا آفاقى كه عرض آنها به مقدار ميل كلى است و ميل شمس كمتر از ميل كلى است ، و يا ميل شمس هم به مقدار ميل كلى است و لكن در خلاف جهت عرض بلد است . و يا آفاقى كه عرض آنها كمتر از ميل كلى است و لكن شمس از سمت رأس آنها مرور نكند ، خواه شمس بحسب جهت با بلد متفق باشد ، و خواه مختلف ) و سايه ظل مبسوط به كلى معدوم مىشود هرگاه عرض بلد به مقدار ميل شمس بوده باشد . و اين قسم در هر مكانى است كه عرض آن مساوى با ميل اعظم باشد ، و يا عرض مكان كمتر از ميل كلى باشد در وقتى كه ميل شمس به قدر عرض بلد است و نيز با بلد در جهت متفق است .
اين قسم در اطول ايام سنه شمسى ( يعنى وقتى كه شمس به رأس سرطان رسيده است كه ميل آن ميل اعظم است ، و روز در نيمكره شمالى اطول ايام است ، و شب آن اقصر ليالى است ، هر چند كه مقدار همين اطول ايام سال و اقصر ليالى سال به اختلاف عروض بلاد متفاوت است ، چنان كه ميل اعظم شمس جنوبى باشد آنشب نيمكره شمالى اطول ليالى سنه است ، و روز آن اقصر ايام سنه است با تفاوت مقدار همين روز و همين شب به اختلاف عروض بلاد ) در مدينه رسول ( ص ) و آفاق قريب بدان روى مى آورد ، و نيز در مكه به بيست و شش روز
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 585
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٨٥