درس 82 : ظل مبسوط و منكوس
در درس پيش ظل اول و ظل دوم را شناخته ايم و به تعريف هر يك آشنا شده ايم . در پيرامون هر يك مباحثى در پيش است كه حاوى احكام و مطالبى بسيار ارزشمندند . اكنون در اين درس بدنباله درس پيش گوييم :
سطحى كه مقياس ظل معكوس بر آن قائم است ثابت نتواند بود زيرا كه هميشه مواجه نير و بر سطح دائره ارتفاع آن قائم است ، لذا هر چند نير حركت كند آن سطح نيز متحرك باشد ، مگر در اول حمل و اول ميزان در آفاق استوائى كه شمس تقريبا بر سطح دائره معدل النهار يعنى بر سطح دائره استواى سماوى است ، و آن سطح از طلوع آفتاب تا نصف النهار كه نيمروز است تقريبا بر يك حالت بسوى شرق ثابت بود ، و همچنين از نصف النهار تا غروب بر يك حالت به تقريب بسوى غرب .
زمان طلوع نير ، ظل اول منعدم است و بعد از آن حادث گردد ، و به تزايد ارتفاع نير درازتر گردد ، تا اگر نير به سمت رأس رسد ظل اول به غايت طول رسد .
ظل دوم بر عكس ظل اول است ، يعنى وقتى كه نير بر افق بود ظل مستوى به غايت طول بود ، و به تزايد ارتفاع متناقص شود تا چون به سمت رأس رسد منعدم گردد .
اگر عرض بلد خواه شمالى و خواه جنوبى ، كمتر از ميل كلى ( 23 27 ) بوده باشد ، شمس در دوره اى دوبار كه ميل اول آن به مقدار عرض بلد گرديده است بر سمت رأس آنها گذرد . و اگر به قدر ميل كلى باشد خواه شمالى و خواه جنوبى در