نشد ، اين معنى دال است كه فلك شمس تحت افلاك زحل و مشترى و مريخ ، و فوق افلاك قمر و عطارد و زهره واقع است .
و عطارد حاجت جرم زهره تحت زهره باشد .
و قمر حاجب عطارد زير عطارد بود .
و وجه ديگر در ترتيب سفليين و نيرين تفاوت اختلافات مناظر است ، بيانش در اين محل آنكه : هر كوكبى كه قريب تر باشد بارض اختلاف منظر آن زياده مى باشد از اختلاف منظر آن كوكب كه بعيدتر بود . و اختلاف منظر عبارتست از تفاوت موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن . و موضع حقيقى طرف خطى است كه از مركز ارض خارج شده و بمركز كوكب گذشته تا فلك اعلى منتهى شود . و موضع مرئى طرف خطى است كه از موضع بصر خارج شده باشد .
و براى توضيح مقام فرض كنيم كه ا ب كره ارض است بر مركز ح . و ده فلك قمر كه قريب تر بارض است ، و د مركز قمر . و رح فلك عطارد كه به نسبت اول از ارض بعيد است ، و ر مركز عطارد . و ط ك ل م فلك اعلى .
و خارج كنيم از ح خط ح د ط كه بر مركز قمر و عطارد مرور كرده تا فلك اعلى بنقطه ط منتهى شود . پس ط موضع حقيقى قمر و عطارد باشد .
و فرض كنيم بر سطح ارض ا را بصر ، و خارج كنيم خط ا د را تا بر نقطه ل از فلك اعلى منتهى شود ، ول موضع مرئى قمر باشد ، و طل قوس اختلاف منظر قمر .
بعده خارج كنيم خط ا ر را تا بر نقطه كاز محيط فلك اعلى منتهى شود ، پس كموضع مرئى عطارد باشد ، و قوس ط ك اختلاف منظرش كه اقل از اختلاف منظر قمر است . ( ش 56 )
و از قوانينى كه مقدار اختلاف منظر معلوم مىشود اختلاف منظر قمر زائد از اختلاف منظر عطارد يافته شده است ، و اختلاف منظر عطارد زائد از اختلاف منظر زهره . و اختلاف منظر شمس بغايت قليل است كه آن را حس رصدى درك نمى كند مگر مقدار آن از روى حساب معلوم شده است .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 398
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٩٨