درس 59 : نظم و نضد ثوابت و سيار
در درس 57 دانسته ايم كه فلك در نزد دانشمندان هيوى هر دائره و مدار كوكب است ، خواه دائره عظيمه و خواه صغيره ، و خواه مدار كوكب ثابت و خواه سيار . و در درس 58 دانسته ايم كه هر چند زمين را حركت وضعى و انتقالى است و او نيز يكى از سيارات است ، ولى در اعمال رصدى بايد آن را ساكن انگاريم آنگاه حركات و سائر اوضاع كواكب را نسبت بدان تحصيل كنيم ، و اين كلام مثل ابوريحان بيرونى است كه خود استاد مختص در علم فلك و رياضيات عاليه است ، و رساله اى درباره اين كه آيا خورشيد به دور زمين حركت مىكند يا زمين بدور خورشيد ، تصنيف كرده است ( ص 6 معرفى يك دانشمند و محقق برجسته ابوريحان بيرونى ، كه بمناسبت هزاره ابوريحان نوشته شده است ) .
اكنون در نظم و نضد ثوابت و سيارات ، و تحصيل حركات آنها بر مبناى هيئت مجسمه بحث مى كنيم : در درس پنجم گفته آمد كه ستارگان همه سيارند ، جز اين كه به نسبت برخى با برخى ديگر ، سريع را سيار و بطيى ء را ثابت نامند . سيارات به حسب مشهور عبارت اند از قمر و عطارد و زهره و شمس و مريخ و مشترى و زحل . و نضد و ترتيب آنها هم در خارج در نظر مشهور به همين گونه است كه نوشته آمد ، و پارسى هر يك را در درس ياد شده دانسته ايم . اما مشهور چرا ترتيب آنها را به صورت مذكور دانسته اند ، دليل آن خواهد آمد .
شمس و قمر را با هم نيرين گويند ، و تنها شمس را نير اعظم ، و قمر را نير اصغر خوانند ، عطارد و زهره را كه زير شمس اند سفليين نامند ، و مريخ و مشترى و