و مراد از تخالف و توافق در جهت ، نسبت به معدل النهار و نسبت به سمت الراس است به اين بيان كه تقويم آفتاب در نصف النهار آن روز كه ارتفاع گرفته ايم استخراج كنيم ، پس ميل اول آن تقويم را اگر با ارتفاع مخالف باشد در جهت از او بكاهيم ، و اگر با ارتفاع موافق باشيم و با عرض بلد مخالف بر ارتفاع افزائيم حاصل يا باقى تمام عرض بلد باشد يعنى اگر ميل اول تقويم شمالى بود از معدل النهار و آفتاب در ارتفاع نصف النهار جنوبى بود از سمت الراس و اين در آفاق شمالى باشد ، يا آن كه ميل جنوبى بود از معدل النهار و آفتاب در ارتفاع نصف النهار شمالى بود از سمت الراس و اين در آفاق جنوبى بود ميل را از آن ارتفاع بكاهيم آنچه باقى ماند تمام عرض بلد باشد .
و اگر ميل جنوبى بود از معدل النهار ، و ارتفاع جنوبى بود از سمت الراس و عرض بلد شمالى بود ، يا آن كه ميل شمالى بود از معدل النهار و ارتفاع شمالى بود از سمت الراس و عرض بلد جنوبى بود ميل را بر ارتفاع افزائيم حاصل تمام عرض بلد بود .
و الا ميل را بر ارتفاع افزائيم و از حاصل نود بكاهيم باقى عرض بلد باشد يعنى اگر ميل شمالى بود از معدل النهار و ارتفاع شمالى بود از سمت الراس و عرض بلد شمالى بود ، يا آن كه ميل جنوبى بود از معدل النهار و ارتفاع جنوبى بود از سمت الراس و عرض بلد جنوبى بود ميل را بر ارتفاع افزائيم از ربع دور زياده شود پس چون نود درجه كه ربع دور است از آن بكاهيم باقى عرض بلد بود .
و خلاصه كلام آنست كه اگر غايت ارتفاع در آن دو روز در جهت قطب خفى بود و ميل در آن جهت بود آن را بر غايت ارتفاع افزائيم و الا از آن بكاهيم و حاصل يا باقى را از نود نقصان كنيم عرض بلد حاصل آيد . و اگر غايت ارتفاع در آن روز در جهت قطب ظاهر بود ميل بر آن افزائيم و نود از آن نقصان كنيم باقى عرض بلد بود . و اگر ميل را بر غايت ارتفاع افزايند و حاصل نود شود آن بلد از آفاق استوائيه بود .
و در بلاد ذات ظل دائر اعظم ارتفاعين را اعتبار بايد كرد ، يعنى در بلد ذات
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 283
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٨٣