27 آل عمران كه بمفاد كريمه مذكور سوره حديد است فرمايد :
« ان معناه ينقص من الليل فيجعل ذلك النقصان زيادة فى النهار ، و ينقص من النهار فيجعل ذلك النقصان زيادة فى الليل على قدر طول النهار و قصره ، عن ابن عباس و الحسن و مجاهد و عامة المفسرين » .
اين تعبير شيوا و رساى مجمع ناظر به همان قسم اول است كه به نسبت معظم آفاق معموره است ، فتبصر .
غرض اين كه در غير از دو روز ياد شده كه شب و روز باهم برابرند ، به سبب درازى و كوتاهى شب و روز ، گاهى فرا رسيدن شب پيش از رسيدن عقربتين به دسته ساعت غروب كوك خواهد بود ، و گاهى بعد از آن ، و همچنين فرا رسيدن روز ، و وجه آن دانسته شده است . اما اگر ساعت ظهر كوك بوده باشد ، همواره به رسيدن مركز شمس به نصف دائره فوقانى نصف النهار اعنى فوق الارض ، عقربتين بر سر دسته مى رسند ، و بعد از 12 ساعت ديگر به نصف ديگر دائره نصف النهار كه زير افق است باز به سر دسته مى رسند . و پيوسته بر همين منوال اند چه اين كه از نصف فوقانى دائره نصف النهار تا نصف تحتانى آن ، چه شرقى و چه غربى نصف دور است كه 180 درجه است و مساوى با 12 ساعت است و دور فلكى به حركت اولى 24 ساعت است ، و اين وضعى پايدار و استوار است و فقط تفاوت اندكى ميان ظهر حقيقى و ظهر وسطى پيش مى آيد كه بحث آن در پيش است . لذا ارباب هيئت در مراصد نجومى ، و شب و روز حقيقى دائره نصف النهار را ملاك اعمال رصدى مى گيرند . اين همه مباحثى است كه بايد به تدريج و تفصيل در درسهاى بعد عنوان شود .
ناگفته نماند كه جهت يا بى به نحو مذكور در مرآة البلدان تقريبى است و تحقيقى آن به طرق گوناگون گفته آيد .
قوله « : دائره استواء كه مرور كرده است » . . . خط و اصل ميان دو قطب شمال و جنوب همان خط محور عالم جسمانى يعنى محور معدل النهار ، و محور حركت اولى است كه در درس چهارم گفته آمد . و در درس نخستين دانسته ايم كه در
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 186
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٨٦