فلان درجه ، طول شرقى يا غربى اوست . و هر كدام از دو طول شرقى يا غربى ، ابتداء از نصف النهار اصلى تا صد و هشتاد درجه ممتد مىشود .
و چون وسعت و طول جميع دوائر نصف النهار متساوى است ، و از هيچ بابت اختلافى ندارد ، سببى موجود نيست كه در اختيار نصف النهار اصلى ، بعضى از آنها را بر بعضى ديگر ترجيح دهيم ، لهذا طوايف مختلفه در خصوص اختيار نصف النهار اصلى اتفاق ننموده اند . مثلا در زمان قديم چون منتهاى آبادى در جهت مغرب جزائر خالدات را مى دانسته اند جزيره ( فر ) را كه غربى آنها است مبدء طول گرفتند ، و اين مبدء را هنوز در ايران و ممالك آلمانى معمول دارند . و اما در فرانسه به فرمان لوئى سيزدهم در سال هزار و چهل و چهار هجرى ، مبدء را از پاريس گرفتند از دائره نصف النهار كه به رصد خانه آنجا گذرد . و حال اين مبدء در اكثر ممالك معمول است ، و ما نيز در اين كتاب مستطاب هر جا طولى ذكر كنيم ، مبدء را همين دائره نصف النهار پاريس گرفته ايم » .
اين بود آنچه كه نقل آن را از مرآة البلدان خواسته ايم . اينكه به بيان برخى از عبارات او مى پردازيم :
قوله « : در نزديك ذنب » . . . مقصود ستاره جدى است كه در اين زمان از قطب حقيقى شمالى معدل النهار قريب يكدرجه و چهارده دقيقه ( 1 14 ) دور است . لذا در هر يكدوره حركت اولى يعنى در مدت 24 ساعت يكدوره كامل گرد قطب ياد شده دور مى زند . و به حركت خاصه خود در روزگارى با قطب مذكور منطبق مىشود . درس 35 دروس معرفت وقت و قبله در اين موضوع است ، و اميد است كه در اين دروس نيز نوبت بحث آن فرا رسد .
در برخى از نوشته ها ستاره جدى به نام قازوق آمده است . در تركى ستاره را يلدوز گويند ، ولى ستاره قطبى را كه جدى است قازوق نامند .
قوله « : و قاعده يافتن جهات اصلى اين است » . . . در درس شانزدهم اشاراتى رفت كه خورشيد هر گاه به او حمل رسد ، شب و روز با هم برابر باشند ، و بحث تفصيلى آن در پيش است . پس در اول فروردين هم شب يعنى از غروب آفتاب تا
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 184
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٨٤