درس 41 : طول بلد
اين درس دنباله و تتمه درس قبل است . در درس پيش دانسته ايم كه قدماء ( يونانيان و كسانى كه بلادشان مغربى آبادى روى زمين است ) مبدأ اطول بلاد را غايت نقطه غربى از جزاير خالدات ، و يا ساحل بحر مغرب به فاصله ده درجه طولى از جزائر خالدات گرفته اند ، تا طول ارضيات بر وفق سماويات بر وفق يكديگر مطابق حركت بر توالى بوده باشد . اكنون در اين درس سخن ما اين است كه قدماى هند و اهل چين و تركستان كه بلادشان مشرقى آبادى روى زمين است ، مبدا طول را از منتهاى عمارت در جانب شرق به نام كنك دز ( دژ گنگ ) گرفتند ، بدين سبب كه به حسب مكان ، به آن نزديك بودند ، و يا به علت اين كه ازدياد طول موافق جهت حركت اولى يعنى از شرق به غرب است كه در اصطلاح فن موافق جهت حركت به خلاف توالى است ، و از اين حيث نيز ارضيات موافق با سماوياتست ، و يا بدين سبب كه جهت شرق را چون مطلع انوار است اشراف از مغرب مى دانستند ، و يا بدين علت كه مشرق را يمين فلك مى دانستند و يمين اقوى الجانبين است مطلقا چه در معانى و چه در صور .
دژ گنگ را بر نفس خط استواء گفته اند . عبدالعلى بن محمد بن حسين بيرجندى كه از افاضل و اعاظم علماى رياضى در قرن دهم هجرى بود ، در شرح تذكره گفته است :
كنكدز ، و هو على نفس خط الاستواء ، طول الجزائرى نصف دور على ما هو المذكور فى الزيجات ، و ذكر العلامه ان طوله مائه و سبعون جزاءا ، و قد زعموا انه مستقر الشياطين ،