درس 40 : طول بلد و مبدأ طول
مطالبى كه در معرفت عرض بلد و جز آن بعرض رسانده ايم اصول و امهاتى اند كه بايد آنها را اساس در تعليم و تعلم علم شريف هيئت دانست ، و عيون مسائلى اند كه اتفاقى همه دانشمندان فن از قديم و حديث اند ، چنان كه به قدر قطميرى در آنها اختلاف ندارند ، و با مسائل رياضى مبتنى بر مثلثات كروى در پيرامون آنها كه در پيش است شيرين تر و دلنشين تر مى گردند ، و برخى از سؤالات از ناحيه كرويت تام ارض و عدم آن در بعد عنوان مىشود ، حال در تعريف و تحصيل طول بلد گوييم :
تعيين هر نقطه روى كره زمين اعم از بر و بحر را بايد از دو قوس تحصيل كرد . مثلا آن نقطه را در نظر بگيريد مكه مكرمه ، و ما كه اكنون در مدينه فاضله قم هستيم ، هر گاه بخواهيم به سمت آن نقطه مفروضه كه مكه مكرمه است قرار بگيريم ، بايد از طريق معرفت طول و عرض دو شهر ياد شده سمت مذكور را بدست آوريم ، چنان كه به زودى دانسته مىشود . و به عبارت كوتاه بسيار بلند شيخ رئيس در دانشنامه علائيه « : به هر نادانسته اى راهى است كه به وى دانسته شود » . از دانستن طول و عرض ، دو قوس ياد شده تحصيل گردد ، و از آن دو ، تعيين نقطه مفروض ، خواه در استخراج آن از اعمال رياضى با مثلثات كروى ، و خواه در استعلام از اطلسها و نقشه ها و كرات مصنوعه ارضى به تفصيل و بيانى كه در پيش است .
كوتاهى سخن : در تعيين نقطه مفروض سماوى اعم از كوكب و غير آن ، دو