مدارات ابدى الظهور آنست ، و مدار راس الجدى اعظم مدارات ابدى الخفاء آنست ، و اگر عرض بلد جنوبى باشد به عكس آنست . و چون از آفاق حمائلى است اعظم مدارات ابدى الظهور در يك نقطه با افق تماس كند و او را غروب نبود ، و اعظم مدارات ابدى الخفاء در يك نقطه با افق تماس كند و او را طلوع نبود ، و اعظم مدارات ابدى الظهور را اصغر ارتفاع نبود ، زيرا كه در نقطه تماس با افق ، ارتفا ع منفى است . و به همين وزان اعظم مدارات ابدى الخفاء را اصغر انحطاط نبود ، بلكه آن را اعظم ارتفاع بود و اين را غايت انحطاط . اما در قسم ششم از آفاق هفتگانه در درس 34 دانسته ايم كه شمس را يك بار اعظم ارتفاعات و يك بار اصغر ارتفاعات در هر دوره اى بود . اما در عرض تسعين غايت ارتفاع شمس به قدر ميل كلى بود ، و چون حركت رحوى است در هر دوره ارتفاع آن از هر جانب تقريبا مساوى بود ، و شمس را ارتفاع اصغر نبود ، بلكه چون بنقطه اعتدال رسد مدار او همان دائره افق شود كه ارتفاع منتفى است .
از بيان فوق دانسته شده است كه عبارت زيج بهادرى « اگر بلد ذات ظل دائر باشد » . . . شامل دو قسم پنجم و ششم ذات ظل دائر است كه كاستن ميل كلى از اعظم ارتفاعات شمس را اعتبار كرده است . حال اگر بخواهيم سخن از اصغر ارتفاعات شمس هم بميان آوريم اختصاص به قسم ششم پيدا مىكند و در بيان آن گوييم :
بدان كه منقلب جانب قطب ظاهر را در اين قسم بر دائره نصف النهار در جانب شمال ارتفاعى باشد كه اصغر ارتفاعات اوست ، اگر اين ارتفاع اصغر را با تمام ميل كلى جمع كنند حاصل مساوى عرض بلد باشد ، زيرا كه قوسى از نصف النهار كه ما بين قطب ظاهر معدل و افق است از جانب اقرب به قدر عرض بلد است ، و آفتاب در اصغر ارتفاعات بر نصف النهار بود در تحت قطب معدل ، و از قطب معدل تا منقلب هميشه به قدر تمام ميل اعظم است ، پس چون اصغر ارتفاعات را با تمام ميل اعظم جمع كنند عرض بلد حاصل آيد و هو المطلوب . مثلا در افقى شمالى ذو ظل دائر ، اصغر ارتفاع شمس را در منقلب صيفى 13 درجه يافته ايم
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 124
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٢٤