جز اين كه قبلى ، بدين بيان روشنتر مىشود .
مثلا : بربرا ، اصغر ارتفاعات شمس در جهت قطب ظاهر يعنى ارتفاع منقلب صيفى 77 درجه است ، پس تمام آن كه به قدر فاصله منقلب صيفى از سمت راس برابر است 13 درجه است ، و چون اين تمام ارتفاع منقلب را از ميل كلى بكاهيم عرض برابر با 1025 خواهد بود . ( 13 / 10 25 23 25 و 90 77 / 13 ) .
قوله « : و جهت عرض ، جهتى بود كه ظل آن اطول باشد » هر گاه شمس بر قطب ظاهر افق بود يعنى به سمت راس رسد ، شاخص را در آن هنگام ظل نبود ، و چون از سمت راس زايل شود يعنى مايل شود ، ظل حادث گردد ، و هر چه ارتفاع شمس كم گردد ، امتداد ظل فزونى يابد تا آنگاه كه شمس بدائره افق رسد ، ظل شاخص بغايت طول بود ، و دانسته ايم كه همواره جهت راس ظل در خلاف جهت شمس است يعنى اگر شمس شرقى است جهت راس ظل شاخص غربى است و بالعكس ، و اگر جنوبى است شمالى است و بالعكس ، حال گوييم در مثال مذكور يافته ايم و ديده ايم كه هر گاه شمس در منقلب صيفى بود فاصله آن از سمت راس بربرا برابر با 13 درجه است ، و جهت راس ظل جنوبى است ، و هر گاه در منقلب شتوى بوده باشد ، فاصله آن تا سمت راس بربرا 33 50 است و جهت راس ظل شمالى است و امتداد آن اطول از ظل اول است زيرا كه ارتفاع شمس اقصر از ارتفاع در منقلب ديگر است ، پس عرض بربرا شمالى است ، و درست آمد كه جهت عرض جهتى بود كه ظل آن اطول باشد .
قوله « : و اگر بلد ذات ظل دائر باشد » . . . از درس 32 تا خود درس 35 ، در تقسيم هفتگانه آفاق دانسته ايم كه اقسام پنجم و ششم و هفتم يعنى آفاقى كه عرض آنها به قدر تمام ميل كلى ، و يا زائد بر آن و كمتر از ربع ، و يا ربع دور است ذات ظل دائرند . پس اگر آفاق ذات ظل دائر باشند ، چون ميل كلى را از اعظم ارتفاعات شمس بكاهند ارتفاع معدل النهار كه تمام عرض بلد است حاصل شود به همان بيانى كه در آفاق ذات ظل واحد گفته ايم . و اگر كاستن صورت نپذيرد يعنى اعظم ارتفاعات همان ميل كلى بود ، معلوم است كه عرض بربع رسيده
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 122
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٢٢