بود . و اگر در جهت قطب خفى بود ، در مدت بودن شمس در نصف ديگر منطقة البروج در زير افق بر مدارات موازى افق دور زند و غايت انحطاط شمس نيز به مقدار ميل كلى بود ، پس سال شمسى در عرض تسعين يكشبانه روز است كه به تعبير رائج شش ماه شمسى شب ، و شش ماه شمسى روز است ، و لكن در آن بحثى به تحقيق علمى است كه در وقتش گفته آيد . و طلوع و غروب كواكب مطلقا خواه نيرين و خواه ثوابت و سيار به حركت خاصه آنها مى باشد .
اين بود بحث به اجمال در بيان آفاق ذوظل واحد و ذوظلين و ذوظل دائر . اكنون به غرض از بحث كه تحصيل عرض بلد است بازگشت مى كنيم ، و عبارت مطلب را از زيج بهادرى كه آن را زيج بهادر خانى و رصد طغيانى نيز گويند ، نقل مى نماييم و سپس به بيان آن مى پردازيم . صاحب زيج ياد شده در باب پانزدهم مقالت سوم آن ( ص 79 ط 1 ) فرموده است :
« اگر در بلد سايه مقياس ، وقت نصف النهار در تمام سال در يك جهت واقع شود از شمال يا جنوب اين چنين بلد را ذات ظل واحد گويند ، يا آن كه گاهى بشمال افتد و گاهى بجنوب ، و اين نوع منقسم مىشود بر دو قسم : يكى آن كه ظل ، حول مقياس دوره تمام كند و اين بلد را ذات ظل دائر گويند : ديگر آن كه ظل دوره تمام نكند و اين بلد را ذات ظلين خوانند .
پس اگر بلد ذات ظل واحد باشد ميل كلى را از اعظم ترين ارتفاعات آن موضع بكاهند ، يا آن كه بر اصغرترين ارتفاعات افزايند ، به هر دو تقدير تمام عرض بلد بهمرسد ، و جهت عرض جهت ظل باشد از مقياس .
و اگر بلد ذات ظلين باشد ميل كلى را بر اصغرترين ارتفاعات كه جانب قطب خفى است بيفزايند تا تمام عرض بلد حاصل شود . يا آن كه تمام اصغرترين ارتفاعات را كه در جهت قطب ظاهر است از ميل كلى بكاهند عرض بلد فراهم آيد ، و جهت عرض جهتى بود كه ظل آن اطول باشد .
و اگر بلد ذات ظل دائر باشد ميل كلى را از اعظم ترين ارتفاعات بكاهيم تمام عرض بلد حاصل شود ، و جهت آن خلاف جهت اعظم ترين ارتفاعات باشد . و
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 107
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٠٧