اطلاقش بر ضعيف است ، زيرا هر چه حجابها كمتر باشد آثار وجود از حيث كمال و صفا و ادراك و غيرها بيشتر است .
و تحقيق اين مطلب به اين است كه بدانى وجود را در عقل مظاهرى است چنان كه او را در خارج مظاهرى است ، از جمله اين مظاهر امور عامه و كلياتى است كه جز در عقل آنها را وجودى نيست ، و وجود كه بر افراد مضاف به ماهيات ، مقول به تشكيك است هر آينه وجود به اعتبار اين ظهور عقلى است . و آنكه گفته شده است وجود اعتبارى است وجود به اين معنى است . پس وجود من حيث هو هو بر آن افراد مضاف به ماهيات مقول به تشكيك نيست بل از اين حيث كه كلى محمول عقلى است ، مقول به تشكيك بر آنها است . و اين معنى منافى نيست كه وجود به اعتبار طبيعت كليت خود عين ماهيت افرادش باشد ، چنان كه حيوان طبيعتش يعنى طبيعت به شرط لا جزء افرادش است و محمول بر آنها نيست ، و به اعتبار اطلاقش يعنى لا به شرط شى ء جنس است و محمول بر افراد ، و به اعتبار عروضش بر فصول انواعى كه تحت طبيعت اوست عرض عام آن فصول است ، و آنچه بر افرادش به تشكيك واقع مى گردد بر همين امر است ، و تفاوت در افراد وجود نفس وجود نيست بلكه در ظهور خواص او از عليت به معلوليت در علت و معلول است ، و به اينكه قائم به نفس خود است در جوهر ، و غير قائم به نفس خود است در عرض ، و به شدت ظهور در قارالذات و ضعف آن در غير قارالذات است . چنان كه تفاوت بين افراد انسان در نفس انسانيت نيست بلكه به حسب ظهور خواص
انه الحق (فارسى) — صفحة 52
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٢